Ο Τριακονταετής Πόλεμος

Ο Χειμωνιάτικος Βασιλιάς συντρίβεται στο Λευκό Όρος

Στις 8 Νοεμβρίου, έξω από την Πράγα, ο στρατός της Καθολικής Ένωσης υπό τον Τίλλυ και οι αυτοκρατορικές δυνάμεις συντρίβουν τους Βοημούς επαναστάτες στη Μάχη του Λευκού Όρους σε μόλις μία ώρα. Ο Φρειδερίκος Ε΄ διαφεύγει στην εξορία· η βασιλεία του κράτησε έναν χειμώνα. Η βοημική αριστοκρατία εκτελείται ή απαλλοτριώνεται, το βασίλειο επανακαθολικοποιείται βίαια, και η αψβουργική λαβή στην κεντρική Ευρώπη αποκαθίσταται.

Η Δανία μπαίνει — και ο Τίλλυ νικά στο Λούττερ

Ανήσυχος από την καθολική προέλαση στη βόρεια Γερμανία, ο βασιλιάς Χριστιανός Δ΄ της Δανίας επεμβαίνει ως υπέρμαχος της προτεσταντικής υπόθεσης. Στις 27 Αυγούστου στο Λούττερ, ο Τίλλυ κατατροπώνει τον δανικό στρατό. Εν τω μεταξύ ο νέος στρατηγός του αυτοκράτορα, ο Βοημός επιχειρηματίας Άλμπρεχτ φον Βαλενστάιν, σηκώνει έναν τεράστιο ιδιωτικό στρατό και σαρώνει τους Προτεστάντες από τον βορρά. Ως το 1629 η αυτοκρατορική υπόθεση θριαμβεύει από τις Άλπεις ως τη Βαλτική.

Ο Φερδινάνδος υπερβαίνει τα όρια

Στις 6 Μαρτίου, στο απόγειο της δύναμής του, ο αυτοκράτορας Φερδινάνδος Β΄ εκδίδει το Διάταγμα της Αποκατάστασης, διατάζοντας την επιστροφή στην Καθολική Εκκλησία όλων των εκκλησιαστικών κτημάτων που είχαν κοσμικοποιηθεί από το 1552. Το διάταγμα ανησυχεί εξίσου Λουθηρανούς και Καθολικούς ηγεμόνες, που φοβούνται έναν αυτοκρατορικό απολυταρχισμό ικανό να συντρίψει τις ελευθερίες των γερμανικών κρατών. Ο θρίαμβος του Φερδινάνδου σπέρνει τους σπόρους της καταστροφής του.

Το Μαγδεβούργο καίγεται

Στις 20 Μαΐου, μετά από μακρά πολιορκία, ο αυτοκρατορικός στρατός του Τίλλυ και της Ένωσης καταλαμβάνει με έφοδο την προτεσταντική πόλη του Μαγδεβούργου. Στη λεηλασία που ακολουθεί, η φωτιά καταπίνει την πόλη και περίπου 20.000 από τους 25.000 κατοίκους της χάνονται. Η θηριωδία τρομοκρατεί την προτεσταντική Ευρώπη και γίνεται παροιμιώδης για την αγριότητα του πολέμου· η «χάρη του Μαγδεβούργου» μπαίνει στη γλώσσα ως συνώνυμο της παντελούς έλλειψης ελέους.

Ο Γουσταύος Αδόλφος θριαμβεύει στο Μπράιτενφελντ

Ο βασιλιάς Γουσταύος Αδόλφος της Σουηδίας — ο «Λέων του Βορρά» — έχει αποβιβαστεί στην Πομερανία το 1630 με έναν πειθαρχημένο, επαγγελματικό στρατό και επαναστατικές τακτικές κινητού πυροβολικού και συνδυασμένων όπλων. Στις 17 Σεπτεμβρίου στο Μπράιτενφελντ, κοντά στη Λειψία, εκμηδενίζει τον ως τότε αήττητο στρατό του Τίλλυ. Είναι η πρώτη μεγάλη προτεσταντική νίκη του πολέμου, και οδηγεί τους Σουηδούς βαθιά μέσα στην καθολική Γερμανία.

Το Μπράιτενφελντ αποκαλείται συχνά η γέννηση του σύγχρονου πολέμου. Οι ελαφρύτεροι, πιο ευκίνητοι σχηματισμοί του Γουσταύου, τα συγκεντρωμένα πεδινά πυροβόλα του και η ενσωμάτωση πεζικού, ιππικού και πυροβολικού έσπασαν τα βαριά ισπανικού τύπου τετράγωνα που κυριαρχούσαν στο πεδίο της μάχης επί έναν αιώνα. Επί έναν χρόνο ο Σουηδός βασιλιάς βάδιζε σχεδόν κατά βούληση μέσα από τη Γερμανία. Οι επιχορηγήσεις του έρχονταν από την καθολική Γαλλία: ο καρδινάλιος Ρισελιέ, επιδιώκοντας το raison d'état, χρηματοδοτούσε τον προτεστάντη υπέρμαχο κατά των Αψβούργων.

Ο Λέων πέφτει

Στις 16 Νοεμβρίου, μέσα στην ομίχλη κοντά στο Λύτσεν, οι Σουηδοί υπό τον Γουσταύο Αδόλφο συναντούν τον Βαλενστάιν, που έχει ανακληθεί στην αυτοκρατορική διοίκηση. Οι Σουηδοί κερδίζουν το πεδίο, αλλά ο βασιλιάς, οδηγώντας μια έφοδο ιππικού, πέφτει από το άλογό του πυροβολημένος και σκοτώνεται. Η προτεσταντική υπόθεση χάνει τον εμπνευσμένο ηγέτη της· ο πόλεμος, στερημένος από τη μοναδική μορφή που ίσως τον τελείωνε με νίκη, συνεχίζεται χωρίς κατεύθυνση.

Ο Ρισελιέ κηρύσσει τον πόλεμο στην Ισπανία

Αφού οι Σουηδοί συντρίβονται στο Νέρντλινγκεν τον Σεπτέμβριο του 1634 και οι Γερμανοί Προτεστάντες συνάπτουν την Ειρήνη της Πράγας με τον αυτοκράτορα, η Γαλλία εγκαταλείπει τον ρόλο του χρηματοδότη και μπαίνει ανοιχτά στον πόλεμο. Στις 19 Μαΐου 1635 ο Λουδοβίκος ΙΓ΄ κηρύσσει τον πόλεμο στην αψβουργική Ισπανία. Ό,τι ήταν γερμανικός θρησκευτικός πόλεμος γίνεται μια ηπειρωτική πάλη για την ισχύ μεταξύ των Βουρβώνων και των Αψβούργων, που δίνεται από τον Ρήνο ως τα Πυρηναία.

Τα ισπανικά τέρσιος συντρίβονται στο Ροκρουά

Στις 19 Μαΐου, πέντε ημέρες μετά τον θάνατο του Λουδοβίκου ΙΓ΄, ο εικοσιενάχρονος δούκας του Ανγκιέν — ο μελλοντικός Μέγας Κοντέ — καταστρέφει τον στρατό της Ισπανίας στο Ροκρουά στις Αρδέννες. Τα περίφημα ισπανικά τέρσιος, το καλύτερο πεζικό της Ευρώπης επί έναν αιώνα, στέκονται και πεθαίνουν εκεί όπου πολέμησαν. Η μάχη συντρίβει τον μύθο της ισπανικής αήττητης ισχύος και αναγγέλλει την άνοδο της Γαλλίας ως της πρώτης στρατιωτικής δύναμης της ηπείρου.

Η Βεστφαλία και η γέννηση του σύγχρονου κρατικού συστήματος

Στις 24 Οκτωβρίου, μετά από πέντε χρόνια διαπραγματεύσεων στο Μύνστερ και το Όσναμπρυκ, η Ειρήνη της Βεστφαλίας τερματίζει τον πόλεμο. Ο καλβινισμός αναγνωρίζεται· οι Γερμανοί ηγεμόνες κερδίζουν σχεδόν την κυριαρχία· οι Ολλανδοί και οι Ελβετοί αποκτούν ανεξαρτησία· η Γαλλία και η Σουηδία παίρνουν εδάφη και κύρος. Το όνειρο μιας οικουμενικής καθολικής αυτοκρατορίας έχει πεθάνει. Στη θέση του στέκεται μια Ευρώπη κυρίαρχων κρατών, το καθένα υπέρτατο εντός των συνόρων του.

Ο πόλεμος είχε σκοτώσει ίσως οκτώ εκατομμύρια ανθρώπους — έως και το ένα τρίτο του πληθυσμού της Γερμανίας στις πιο πληγείσες περιοχές — μέσω μάχης, λιμού και πανώλης. Ολόκληρες επαρχίες ερημώθηκαν και δεν θα ανέκαμπταν για γενιές. Αλλά ο διακανονισμός του 1648 θεμελίωσε την αρχή της κρατικής κυριαρχίας και της μη επέμβασης που οι ιστορικοί αποκαλούν «σύστημα της Βεστφαλίας» — τη συνταγματική γραμματική των διεθνών σχέσεων ως τις μέρες μας.