Απόλυτη Μοναρχία & το Παλαιό Καθεστώς

Το προπύργιο των Ουγενότων πέφτει

Μετά από δεκατέσσερις μήνες πολιορκίας και ένα διάσημο θαλάσσιο τείχος που έχτισε ο Ρισελιέ μπροστά στο στόμιο του λιμανιού για να κλείσει τον αγγλικό στόλο βοηθείας, το ουγενοτικό λιμάνι της Λα Ροσέλ παραδίδεται. Από τους είκοσι οκτώ χιλιάδες κατοίκους της πόλης, ίσως πέντε χιλιάδες επιβιώνουν. Τα πολιτικά και στρατιωτικά δικαιώματα που χορηγήθηκαν στη Ναντ αφαιρούνται δύο χρόνια αργότερα με την Ειρήνη της Αλές.

Η Γαλλία κηρύσσει τον πόλεμο στην Ισπανία

Μετά από δύο δεκαετίες επιδότησης των Προτεσταντικών δυνάμεων κατά των Αψβούργων, ο Ρισελιέ φέρνει τη Γαλλία ανοιχτά στον Τριακονταετή Πόλεμο. Οι Ισπανοί καταλαμβάνουν την Κορμπί και φτάνουν στο Κομπιέν το 1636 προτού η παλίρροια αντιστραφεί· ο πόλεμος θα διαρκέσει είκοσι τέσσερα χρόνια και θα αιμορραγήσει τη Γαλλία.

Η ίδια δεκαετία είδε την ίδρυση της Académie française (1635) για την τυποποίηση της γλώσσας, τον Καρτέσιο να δημοσιεύει το Discours de la méthode (1637), τον Κορνέιγ να ανεβάζει το Le Cid (1637) και τα δημοσιονομικά μέσα — taille, gabelle, élus, intendants — που οικοδόμησαν το γραφειοκρατικό κράτος που ο Ρισελιέ άφησε στον Μαζαρέν και τον Λουδοβίκο ΙΔ΄.

Ροκρουά και ένας τετράχρονος βασιλιάς

Πέντε ημέρες μετά τον θάνατο του Λουδοβίκου ΙΓ΄, ο νεαρός δούκας ντ' Ενγκιάν — ο μελλοντικός Μέγας Κοντέ — εκμηδενίζει τα ισπανικά tercios στο Ροκρουά στις Αρδέννες. Ο νέος βασιλιάς, Λουδοβίκος ΙΔ΄, είναι τεσσάρων ετών· αντιβασίλισσα η μητέρα του Άννα της Αυστρίας, και η κυβέρνηση περνά στον Ιταλό προστατευόμενο του Ρισελιέ, καρδινάλιο Μαζαρέν.

Ειρήνη στο εξωτερικό, εμφύλιος στο εσωτερικό

Η Ειρήνη της Βεστφαλίας τερματίζει τον Τριακονταετή Πόλεμο· η Γαλλία κρατά την Αλσατία εκτός του Στρασβούργου και αναδεικνύεται κύρια δύναμη της Ευρώπης. Σε εβδομάδες το κοινοβούλιο του Παρισιού ξεσηκώνεται κατά των πολεμικών φόρων του Μαζαρέν. Η Φροντ — πρώτα των δικαστικών, μετά των πριγκίπων — θα παραλύσει την αντιβασιλεία επί πέντε χρόνια.

Δύο φορές ο μικρός βασιλιάς και η μητέρα του διέφυγαν από το Παρίσι τη νύχτα· μια φορά κρύφτηκαν στο Saint-Germain. Η μνήμη της Φροντ διαμόρφωσε τη δια βίου δυσπιστία του Λουδοβίκου ΙΔ΄ προς το Παρίσι και τους μεγάλους ευγενείς, και την αποφασιστικότητά του να βγάλει την αυλή έξω από την πόλη και να εγκλείσει τους πρίγκιπες σε μια αυλή δικής του δημιουργίας. Οι Βερσαλλίες είναι η απάντηση στη Φροντ.

Ο βασιλιάς αναλαμβάνει· ο Φουκέ πέφτει

Ο Μαζαρέν πεθαίνει τον Μάρτιο. Ο εικοσιδυάχρονος Λουδοβίκος ΙΔ΄ ανακοινώνει ότι θα κυβερνά χωρίς πρώτο υπουργό: «L'État, c'est moi». Τον Σεπτέμβριο διατάζει τη σύλληψη του υπερόπτη γενικού επόπτη των οικονομικών Νικολά Φουκέ — του οποίου το château Vaux-le-Vicomte είχε επισκιάσει οποιοδήποτε του στέμματος — από τον ντ' Αρτανιάν στη Ναντ. Ο Κολμπέρ παίρνει τα οικονομικά.

Τα πενήντα τέσσερα χρόνια προσωπικής βασιλείας του Λουδοβίκου ήταν η μακρότερη στην ευρωπαϊκή ιστορία. Υπό τον Κολμπέρ ο μερκαντιλισμός — manufactures royales των Γκομπλέν και του Σαιν-Γκομπέν, οι εταιρείες Ανατολικών και Δυτικών Ινδιών, ο Code Noir, η οικοδόμηση του στόλου — προσπάθησε να κάνει το βασίλειο αυτάρκες. Ο Λε Βω, ο Λε Νοτρ και ο Λε Μπρεν, οι άντρες του Βω, μπήκαν στη βασιλική υπηρεσία για να χτίσουν τις Βερσαλλίες.

Άαχεν και η Ισπανική μεθόριος

Διεκδικώντας τις Ισπανικές Κάτω Χώρες μέσω του δικαιώματος devolution της συζύγου του, ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ εισβάλλει το 1667. Ο στρατός του Τυρέν καταλαμβάνει τη Λιλ, την Τουρνέ και το Ντουαί σε εβδομάδες. Η Συνθήκη του Άαχεν δίνει στη Γαλλία δώδεκα φλαμανδικά φρούρια — και ξεκινά μισό αιώνα ώθησης της βόρειας μεθορίου προς τα έξω.

Ο βασιλιάς και η αυλή εγκαθίστανται στις Βερσαλλίες

Στις 6 Μαΐου ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ μεταφέρει το νοικοκυριό του και την κυβέρνηση από το Saint-Germain-en-Laye στο μεγάλο νέο ανάκτορο των Βερσαλλιών. Περίπου δέκα χιλιάδες αυλικοί, υπηρέτες και φρουροί συνωστίζονται στους χρυσοποίκιλτους στρατώνες. Η πιο μεγαλοπρεπής αυλή της Ευρώπης είναι ανοιχτή.

Η Galerie des Glaces του Αρντουέν-Μανσάρ, οι κήποι του Λε Νοτρ και τα plafonds του Λε Μπρεν διακήρυτταν την υπεροχή της Γαλλίας σε πέτρα, νερό και χρώμα. Η αυλή — το θερμοκήπιο του Σαιν-Σιμόν με βαθμίδες, etiquette και φατρίες — εξουδετέρωσε τους μεγάλους ευγενείς κάνοντας την εγγύτητα στον βασιλιά τη μόνη οδό προς την τιμή. Ολόκληρος ο μηχανισμός είναι το πολιτικό θέατρο του απολυταρχισμού.

Έδικτο του Φοντενεμπλώ

Ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ ανακαλεί το Έδικτο της Ναντ του παππού του. Οι προτεσταντικοί ναοί κατεδαφίζονται, οι πάστορες εξορίζονται μέσα σε δεκαπέντε ημέρες, οι λαϊκοί απαγορεύεται να τους ακολουθήσουν· βασιλικοί δραγόνοι στρατωνίζονται σε ουγενοτικά νοικοκυριά μέχρι να ασπαστούν τον Καθολικισμό. Ίσως διακόσιες χιλιάδες Γάλλοι Προτεστάντες φεύγουν προς τις Κάτω Χώρες, την Αγγλία, την Πρωσία, το Ακρωτήριο και τις αμερικανικές αποικίες.

Η Refuge πήρε γαλλική μεταποίηση, τυπογραφία, τραπεζική, ωρολογοποιία και δεξιότητες μετάξης στο εξωτερικό και έστρεψε μεγάλο μέρος της προτεσταντικής Ευρώπης μόνιμα εχθρικό προς τον Βασιλέα Ήλιο. Στις Σεβέν ο πόλεμος των Καμιζάρ 1702-1710 θα δείξει ότι οι Ουγενότοι δεν είχαν εντελώς σπάσει στο εσωτερικό. Ο Βωμπάν, ο Σαιν-Σιμόν και ακόμη οι εξομολογητές της Μαντάμ ντε Μαιντενόν θα ονόμαζαν με τον καιρό την ανάκληση κολοσσιαίο σφάλμα.

Η Λίγκα του Άουγκσμπουργκ κατά του Βασιλιά Ηλίου

Η εισβολή του Λουδοβίκου στο Παλατινάτο πυροδοτεί μεγάλο αντιγαλλικό συνασπισμό υπό τον Ολλανδό στάτχολντερ Γουλιέλμο της Οράγγης — που την ίδια χρονιά αποπλέει για την Αγγλία, εκθρονίζει τον Ιάκωβο Β΄ και προσθέτει το βρετανικό στέμμα στη συμμαχία. Ο Πόλεμος των Εννέα Ετών (1688-1697) βλέπει τα γαλλικά σύνορα να καταπονούνται από την Καταλωνία ως τον Ρήνο· τα φρούρια του Βωμπάν κρατούν τη γραμμή.

Καταστροφή στο Μπλένχαϊμ

Στον Δούναβη κοντά στο Χόχστετ, ο Μάρλμπορο και ο πρίγκιπας Ευγένιος της Σαβοΐας εκμηδενίζουν τον στρατό του στρατάρχη Ταλάρ στη Μάχη του Μπλένχαϊμ. Η Γαλλία χάνει τριάντα χιλιάδες άνδρες σε μία ημέρα και τον Βαυαρό σύμμαχό της. Ακολουθούν οι ήττες στο Ραμιγύ (1706), στο Ουντενάρντ (1708) και στο Μαλπλακέ (1709).

Ο πόλεμος άρχισε με τη βουρβωνική διεκδίκηση της ισπανικής αυτοκρατορίας — ο δούκας ντ' Ανζού ως Φίλιππος Ε΄ — και απείλησε να ενθρονίσει τον εγγονό του Λουδοβίκου ΙΔ΄ πάνω σε μισό κόσμο. Ο αγγλο-ολλανδο-αυτοκρατορικός συνασπισμός έφτασε κοντά στην εισβολή στη Γαλλία· ο χειμώνας λιμού του 1709 ήταν ο πιο μαύρος στη ζωντανή μνήμη. Όμως το βασίλειο άντεξε, και στο Ντενέν το 1712 ο Βιλάρ έσπασε επιτέλους τους συμμάχους.

Ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ πεθαίνει· αρχίζει η Αντιβασιλεία

Την 1η Σεπτεμβρίου ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ πεθαίνει από γάγγραινα στις Βερσαλλίες, τέσσερις ημέρες πριν τα εβδομήντα έβδομα γενέθλιά του. Ο γιος του και ο εγγονός του έχοντας προαπεβιώσει, ο δισέγγονός του — ο πεντάχρονος Λουδοβίκος ΙΕ΄ — διαδέχεται. Η εξουσία περνά στον ανιψιό του νεκρού βασιλιά, Φιλίππο της Ορλεάνης, ως αντιβασιλέα· η αυλή επιστρέφει στο Παρίσι.

Οι Συνθήκες της Ουτρέχτης (1713) και του Ραστάτ (1714) είχαν ήδη ρυθμίσει τον μακρύ πόλεμο: ο Βουρβώνος Φίλιππος Ε΄ κράτησε την Ισπανία και τις Ινδίες με τον όρο ότι τα στέμματα δεν θα ενώνονταν ποτέ, αλλά η ευρωπαϊκή αυτοκρατορία της Ισπανίας διασπάστηκε — οι Ισπανικές Κάτω Χώρες, η Νάπολη, το Μιλάνο και η Σαρδηνία πέρασαν στους Αψβούργους· το Γιβραλτάρ και η Μινόρκα, και ένα κομμάτι του δουλεμπορίου μέσω του asiento, στους Βρετανούς. Η τιμή της δόξας είχε πληρωθεί.

Το σύστημα του Τζον Λο καταρρέει

Το πείραμα του Σκωτσέζου τραπεζίτη Τζον Λο σε χαρτονομίσματα και μετοχές της Εταιρείας του Μισισιπή — με αντίκρισμα σε αξιώσεις επί της Λουιζιάνας — καταρρέει σε πανικό στη rue Quincampoix. Η πρώτη γαλλική τράπεζα χαρτονομίσματος αποτυγχάνει· οι επενδυτές καταστρέφονται· και οι Γάλλοι θα δυσπιστούν προς τα τραπεζογραμμάτια επί έναν αιώνα.

Η Encyclopédie εμφανίζεται

Ο Ντενί Ντιντερό και ο Ζαν ντ' Αλαμπέρ δημοσιεύουν τον πρώτο τόμο της Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Μέχρι το 1772 θα φτάσει τους δεκαεπτά τόμους κειμένου και τους έντεκα πινάκων. Βολταίρος, Ρουσσώ, Μοντεσκιέ, ντ' Ολμπάχ, Κενέ — τα μεγάλα ονόματα του γαλλικού Διαφωτισμού — συνεισφέρουν.

Δύο φορές καταργηθείσα από το βασιλικό συμβούλιο, η Encyclopédie ήταν το μεγάλο δημόσιο πρόσωπο της εκστρατείας των philosophes κατά της δεισιδαιμονίας, του προνομίου και της αυθαίρετης εξουσίας. Το Esprit des lois του Μοντεσκιέ (1748), τα Lettres anglaises του Βολταίρου (1734), το Du contrat social του Ρουσσώ (1762) και η οικονομία laissez-faire των Φυσιοκρατών ήταν τα μανιφέστα μιας κοινής γνώμης στην οποία η μοναρχία δεν ήξερε να απαντήσει.

Η Συνθήκη του Παρισιού και η απώλεια της Νέας Γαλλίας

Με τη Συνθήκη του Παρισιού που τερματίζει τον Επταετή Πόλεμο, η Γαλλία παραχωρεί τον Καναδά και όλες τις κτήσεις της ανατολικά του Μισισιπή στη Βρετανία, και τη Λουιζιάνα στον Βουρβωνικό σύμμαχό της Ισπανία. Η Νέα Γαλλία — Κεμπέκ, Μόντρεαλ, οι Μεγάλες Λίμνες, η χώρα του Οχάιο — έχει εκλείψει. Η ήττα στο Κεμπέκ στα Πεδία του Αβραάμ (1759) ήταν ήδη αποφασιστική.

Η Γαλλία κράτησε τα μικρά αλλά πολύτιμα νησιά ζάχαρης της Γουαδελούπης και της Μαρτινίκας, το δουλεμπορικό φρούριο της Γκορέ και τα δικαιώματα αλιείας στα Grand Banks. Η περίφημη απόρριψη του Βολταίρου για «μερικά στρέμματα χιονιού» συμπυκνώνει την κρίση: η απώλεια της αυτοκρατορίας θα τροφοδοτούσε τον αναθεωρητισμό που έσυρε τον Βερζέν και τον Λουδοβίκο ΙΣΤ΄ στον αμερικανικό πόλεμο δεκαπέντε χρόνια αργότερα.

Ο καλόψυχος βασιλιάς ανεβαίνει στον θρόνο

Ο Λουδοβίκος ΙΕ΄ πεθαίνει από ευλογιά στις Βερσαλλίες στις 10 Μαΐου. Ο εγγονός του, ο δεκαεννιάχρονος Λουδοβίκος ΙΣΤ΄, διαδέχεται, με τη νεαρή Αυστριακή πριγκίπισσα Μαρία-Αντουανέτα ως βασίλισσα. Ανακαλεί τα κοινοβούλια, διορίζει τον Τυργκώ στα οικονομικά και επευφημείται ως ο βασιλιάς μιας νέας αρχής.

Η Γαλλία μπαίνει στον αμερικανικό πόλεμο

Μετά την παράδοση του Μπεργκόυν στη Σαρατόγκα, ο υπουργός εξωτερικών Βερζέν υπογράφει συνθήκες συμμαχίας και εμπορίου με τους Αμερικανούς απεσταλμένους του Μπέντζαμιν Φραγκλίνου. Οι στόλοι του Σιφρέν στις Ινδίες και του ντε Γκρας στη Σεσαπίκ, ο στρατός του Ροσαμπώ στη Βιρτζίνια, δίνουν στους Αμερικανούς τη νίκη στη Γιόρκταουν το 1781.

Η ειρήνη του Παρισιού (1783) επέστρεψε στη Γαλλία λίγο περισσότερο από το Τομπάγκο και τη Σενεγάλη, αλλά είχε σπάσει τη βρετανική αμερικανική αυτοκρατορία και είχε εκδικηθεί τη Συνθήκη του Παρισιού του 1763. Το τίμημα ήταν δημοσιονομική καταστροφή. Οι βετεράνοι γύρισαν σπίτι ως ένθερμοι μιας αμερικανικής ελευθερίας που ο ίδιος ο βασιλιάς τους δεν ήξερε ακόμη πώς να χορηγήσει· ο Λαφαγέτ θα διοικούσε σύντομα την πρώτη Εθνοφρουρά του επαναστατικού Παρισιού.

Οι αδελφοί Μομγκολφιέ πετούν

Στις 21 Νοεμβρίου ο Πιλάτρ ντε Ροζιέ και ο μαρκήσιος ντ' Αρλάντ ανεβαίνουν πάνω από το Παρίσι με το αερόστατο θερμού αέρα των αδελφών Μομγκολφιέ. Ο Μπέντζαμιν Φραγκλίνος παρακολουθεί από τα Τυιλερί. Δώδεκα ημέρες νωρίτερα είχε υπογραφεί η Συνθήκη του Παρισιού με τη Βρετανία. Το βασίλειο είναι γεμάτο φως — και χρεοκοπημένο.

Μέχρι το 1786 ο Καλόν υπολόγιζε το έλλειμμα σε εκατόν δώδεκα εκατομμύρια livres σε έσοδα τετρακοσίων εβδομήντα πέντε. Το ήμισυ του προϋπολογισμού ήταν τόκοι του πολεμικού χρέους. Ο Καλόν και ο διάδοχός του Λομενί ντε Μπριέν προσπάθησαν να βάλουν τα προνομιούχα τάγματα να πληρώσουν· η Συνέλευση των Επιφανών αρνήθηκε· τα κοινοβούλια ακολούθησαν. Μέχρι το 1788 ο μόνος τρόπος να αυξηθούν οι φόροι ήταν να συγκληθούν οι Γενικές Συνελεύσεις των Τάγματων — και αυτό ήταν, στο τέλος, το πολιτικό τέλος του Παλαιού Καθεστώτος.

Οι Γενικές Συνελεύσεις συνέρχονται στις Βερσαλλίες

Στις 5 Μαΐου, στη Salle des Menus Plaisirs των Βερσαλλιών, ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ ανοίγει τις Γενικές Συνελεύσεις — τις πρώτες από το 1614. Χίλιοι διακόσιοι βουλευτές σε τρία τάγματα, εξακόσιοι για το Τρίτο Τάγμα, ακούν έναν άχρωμο λόγο για δημοσιονομική μεταρρύθμιση. Τα cahiers de doléances της άνοιξης βρίσκονται δίπλα τους, γεμάτα ένα πιο οργισμένο πρόγραμμα.

Σε έξι εβδομάδες το Τρίτο Τάγμα θα αυτοανακηρυσσόταν Εθνοσυνέλευση, θα έδινε τον Όρκο του Σφαιριστηρίου και θα αρνιόταν να διαλυθεί· σε δύο μήνες το Παρίσι θα κυρίευε τη Βαστίλη. Το Παλαιό Καθεστώς — πενήντα χιλιάδες δικαστικά αξιώματα, χίλιες πεντακόσιες μορφές μέτρων και σταθμών, τριακόσιες μορφές προσωπικής ιδιότητας, όλα τα προσεκτικά συσσωρευμένα προνόμια χιλίων ετών — θα παρασυρόταν σε μία αυγουστιάτικη νύχτα. Αλλά αυτή είναι μια ιστορία για άλλη περίοδο.