Προϊστορική & Αρχαία Γαλατία

Η Αίθουσα των Ταύρων στο Λασκώ

Μαγδαληνιακοί κυνηγοί ζωγραφίζουν τις μεγάλες στοές του Λασκώ στην κοιλάδα της Βεζέρ της Ντορντόν, παριστάνοντας αγριοβόδια, άλογα και ελάφια σε ένα οργανωμένο σύνολο μνημειακών παραστάσεων.

Ανακαλυμμένο το 1940 από τέσσερα αγόρια που ακολουθούσαν έναν σκύλο σε μια αλεπότρυπα, το Λασκώ περιέχει σχεδόν δύο χιλιάδες μορφές σε επτακόσια περίπου μέτρα στοών. Η κοιλάδα της Βεζέρ συνολικά, με θέσεις όπως ο Κρο-Μανιόν, η Μαντλέν και το Φον-ντε-Γκωμ, θα δώσει το όνομά της σε δύο από τις μεγάλες φάσεις της ευρωπαϊκής Ανώτερης Παλαιολιθικής.

Η γεωργία εξαπλώνεται στη Γαλατία

Δύο ρεύματα νεολιθικών αποίκων συγκλίνουν σε αυτό που θα γίνει Γαλατία: οι λαοί της Καρντιανής Κεραμικής στις μεσογειακές ακτές και οι γεωργοί της Γραμμικοταινιωτής Κεραμικής (LBK) στον Ρήνο και τη λεκάνη του Παρισιού.

Αναλύσεις αρχαίου DNA επιβεβαιώνουν σημαντική εισροή γεωργών ανατολιακής καταγωγής, που έφεραν σιτάρι, κριθάρι, βοοειδή, πρόβατα και χοίρους και αναμίχθηκαν σταδιακά με τους αυτόχθονες μεσολιθικούς τροφοσυλλέκτες. Γύρω στο 5000 π.Χ. τα μακρόστενα σπίτια της LBK φτάνουν στον Σηκουάνα και αρχίζουν να εμφανίζονται στη δύση οι πρώτοι κοινοτικοί τάφοι — θαλαμωτοί τάφοι, ντολμέν και οι λεγόμενοι τύμβοι του Μπουγκόν.

Οι ευθυγραμμίσεις του Καρνάκ

Στις νότιες ακτές της Βρετάνης, νεολιθικές κοινότητες υψώνουν περισσότερους από τρεις χιλιάδες όρθιους λίθους σε μακριές παράλληλες σειρές στο Καρνάκ, μαζί με ντολμέν και τύμβους που σηματοδοτούν τους νεκρούς.

Οι ευθυγραμμίσεις του Καρνάκ — Μενέκ, Κερμαριό, Κερλεσκάν — εντάσσονται στην ευρύτερη μεγαλιθική παράδοση της Αρμορικής, που περιλαμβάνει τον Μέγα Σπασμένο Μενχίρ του Λοκμαριακέ, αρχικά ύψους περίπου είκοσι μέτρων. Ο σκοπός των σειρών παραμένει αντικείμενο συζήτησης: αστρονομικά παρατηρητήρια, λιτανευτικές οδοί και ορόσημα έχουν προταθεί.

Τα μπρούτζινα της Κεραμικής Καμπάνας φτάνουν στη Γαλατία

Οι κοινότητες της Κεραμικής Καμπάνας, με υπόβαθρο τη γενετική μεταμόρφωση της Δυτικής Ευρώπης από τη στέπα, διαδίδουν τη μεταλλουργία του χαλκού σε όλη τη Γαλατία. Νέες πολεμικές ταφές με εγχειρίδια και βραχιόλια τοξότη εμφανίζονται από τον Ροδανό έως τη Μάγχη.

Οι ηγεμόνες του Χάλσταντ στην ανατολική Γαλατία

Ο πολιτισμός του Χάλσταντ εξαπλώνεται από τις Ανατολικές Άλπεις προς τη Βουργουνδία και τον άνω Ροδανό. Τα σιδερένια όπλα αντικαθιστούν τον μπρούτζο, και μια πολεμική αριστοκρατία θάβει τους νεκρούς της κάτω από μεγάλους τύμβους με τετράτροχα άρματα και εισαγόμενα οινικά σκεύη.

Η ηγεμονική ταφή της Βιξ, κοντά στο Σατιγιόν-σιρ-Σεν, θα δραματοποιήσει τον πλούτο αυτών των αρχηγών: ο τάφος μιας γυναίκας που θάφτηκε γύρω στο 500 π.Χ. περιείχε έναν ελληνικό χάλκινο κρατήρα ύψους άνω του 1,6 μέτρου, το μεγαλύτερο γνωστό κομμάτι ελληνικής μεταλλοτεχνίας, τεκμήριο εντατικού εμπορίου με τη Μασσαλία και τους Ετρούσκους.

Οι Φωκαείς ιδρύουν τη Μασσαλία

Έλληνες άποικοι από τη Φώκαια της Ιωνίας ιδρύουν τη Μασσαλία στις εκβολές του Ροδανού, την πρώτη πόλη αυτού που θα γίνει Γαλατία. Ο θρύλος της Γύπτιδας και του Πρώτιδος θυμάται έναν συνοικέσιο γάμο με τον τοπικό Σεγοβριγικό αρχηγό Νάνο.

Από τη Μασσαλία οι Έλληνες ιδρύουν σειρά εμπορικών αποικιών κατά μήκος της ακτής — Αγάθη (Αγκντ), Νίκαια (Νίκαια), Αντίπολις (Αντίμπ), Όλβια και Εμπόριον νοτιότερα — και διοχετεύουν μεσογειακά αγαθά, την άμπελο, την ελιά και το αλφάβητο στην κελτική ενδοχώρα. Το ταξίδι του Πυθέα του Μασσαλιώτη γύρω στο 325 π.Χ. θα μεταφέρει την ελληνική γεωγραφία ως τη Βρετανία και την Αρκτική.

Η ακμή της τέχνης της Λα Τεν

Ένα νέο κελτικό ύφος αναδύεται στις περιοχές του Μάρνη και του Μοζέλα: καμπυλόγραμμη διακόσμηση από ανθέμια και έλικες, που εφαρμόζεται σε ξίφη, θηκάρια, χρυσά τορκ και χάλκινες οινοχόες. Θα είναι η εικαστική γλώσσα της ευρωπαϊκής Εποχής του Σιδήρου για τέσσερις αιώνες.

Ο Βρέννος και η άλωση της Ρώμης

Πολεμικό σώμα Σένωνων με αρχηγό τον Βρέννο διασχίζει τις Άλπεις, συντρίβει ρωμαϊκό στρατό στον Αλλία και αλώνει την ίδια τη Ρώμη. Μόνο το Καπιτώλιο αντέχει. Η παραδοσιακή χρονολογία, 390 π.Χ., θα στοιχειώνει τη ρωμαϊκή μνήμη για αιώνες.

Η γαλατική άλωση είναι το ιδρυτικό τραύμα της ρωμαϊκής εξωτερικής πολιτικής: ο Πολύβιος ανάγει στη συμφορά αυτή τη μετέπειτα δυσπιστία της Ρώμης απέναντι στους Κισαλπινούς Γαλάτες και την προβολή της γαλατικής απειλής από τον Καίσαρα. Τα λόγια του Βρέννου κατά τη ζύγιση των λύτρων — vae victis, «αλίμονο στους ηττημένους» — θα γίνουν λατινική παροιμία.

Η Ρώμη δημιουργεί τη Γαλατία τη Ναρβωνησία

Καλεσμένος από τη Μασσαλία για βοήθεια κατά των Σαλούβιων και των Αρβέρνων, ο ύπατος Σέξτιος Καλβίνος και οι διάδοχοί του συντρίβουν τους νότιους Γαλάτες. Μέχρι το 121 π.Χ. ο Κόιντος Φάβιος Μάξιμος έχει κερδίσει το όνομα Αλλοβρογικός, και η Ρώμη οργανώνει τη νέα επαρχία της Διαλπίνου Γαλατίας, που σύντομα θα ονομαστεί Ναρβωνησία.

Η αποικία της Νάρβωνος του Άρεως (Narbo Martius) ιδρύεται το 118 π.Χ., η πρώτη ρωμαϊκή αποικία πολιτών πέραν των Άλπεων. Χαράσσεται η Οδός Δομιτία για να συνδέσει την Ιταλία με την Ισπανία μέσω της νέας επαρχίας, και το κρασί, το λάδι και το σιτάρι της νότιας Γαλατίας εντάσσονται στην αυτοκρατορική οικονομία. Ο Κικέρων θα την αποκαλέσει «μάλλον κομμάτι της Ιταλίας παρά επαρχία».

Ο Καίσαρ βαδίζει κατά των Ελβετίων

Ο Ιούλιος Καίσαρ, ανθύπατος της Κισαλπίνης Γαλατίας και του Ιλλυρικού, αναχαιτίζει τη μετανάστευση των Ελβετίων στη Βιβράκτη και απωθεί τους Σουήβους του Αριοβίστου πίσω από τον Ρήνο. Οι Γαλατικοί Πόλεμοι έχουν αρχίσει.

Αλέσια: η πτώση του Βερκινγετόριγα

Μετά από ένα έτος πανγαλατικής εξέγερσης με επικεφαλής τον Αρβέρνο Βερκινγετόριγα, ο Καίσαρ τον πολιορκεί στην Αλέσια πίσω από διπλή γραμμή οχυρώσεων. Ο στρατός βοηθείας ολόκληρης της Γαλατίας συντρίβεται, ο Βερκινγετόριξ παραδίδεται και η ανεξαρτησία της Γαλατίας έχει τελειώσει.

Τα ίδια τα Σχόλια του Καίσαρα για τον Γαλατικό Πόλεμο — ταυτόχρονα εκστρατευτική έκθεση και πολιτικό πάμφλετ — θα γίνουν η κανονική λατινική αφήγηση και θεμελιώδες κείμενο της δυτικής στρατιωτικής παράδοσης. Ο αιχμάλωτος Βερκινγετόριξ παρελαύνει στον θρίαμβο του Καίσαρα το 46 π.Χ. και στη συνέχεια εκτελείται στο Τυλλιανό. Τον δέκατο ένατο αιώνα θα ξαναεπινοηθεί ως ο πρώτος ήρωας του γαλλικού έθνους.

Ο Αύγουστος διαιρεί τις Τρεις Γαλατίες

Ο Αύγουστος αναδιοργανώνει τα κατακτημένα εδάφη στις αυτοκρατορικές επαρχίες Ακυτανίας, Λουγδουνησίας και Βελγικής — τις Tres Galliae — μαζί με την παλαιότερη συγκλητική επαρχία της Ναρβωνησίας. Το Λούγδουνον (Λυών) γίνεται πρωτεύουσα των Γαλατιών.

Το 12 π.Χ. ο θετός γιος του Δρούσος εγκαινιάζει τον Βωμό της Ρώμης και του Αυγούστου στη συμβολή Ροδανού και Σαόνας, όπου εκπρόσωποι των εξήντα γαλατικών civitates συναντώνται κάθε Αύγουστο στο Concilium Galliarum. Η λατρεία του αυτοκράτορα, με υπεύθυνο έναν Γαλάτη εκλεγμένο ως sacerdos, ενώνει τις νέες επαρχίες με το αυτοκρατορικό σύστημα.

Η εξέγερση του Φλώρου και του Σακροβίρου

Καταπιεσμένοι από ρωμαϊκά χρέη και φόρους, οι Τρέβηροι με τον Ιούλιο Φλώρο και οι Αίδουοι με τον Ιούλιο Σακρόβιρο εξεγείρονται. Ο στρατηγός του Τιβερίου Γάιος Σίλιος τους συντρίβει κοντά στο Augustodunum (Ωτέν) και η εξέγερση καταρρέει μέσα σε μήνες.

Ο Κλαύδιος δέχεται Γαλάτες στη Σύγκλητο

Γεννημένος στο Λούγδουνον, ο αυτοκράτορας Κλαύδιος εκφωνεί λόγο στη Σύγκλητο — που σώζεται τόσο από τον Τάκιτο όσο και στη χάλκινη πινακίδα της Λυών — απονέμοντας στους ηγέτες της μακρομάλλης Γαλατίας το δικαίωμα της συγκλητικής ιδιότητας. Γαλάτες κάθονται πλέον ανάμεσα στους patres της Ρώμης.

Η εξέγερση των Βατάβων

Εκμεταλλευόμενος τους εμφύλιους πολέμους μετά τον Νέρωνα, ο Βάταβος διοικητής βοηθητικών Ιούλιος Κιβίλης ηγείται μεγάλης εξέγερσης στον Ρήνο, στην οποία συμμετέχουν οι Τρέβηροι Ιούλιος Κλασσικός και Ιούλιος Τούτωρ. Ανακηρύσσουν Imperium Galliarum στην Τρίερ, προτού ο Κεριάλιος τους συντρίψει εκ μέρους του Βεσπασιανού.

Οι μάρτυρες της Λυών

Στους αγώνες του Concilium Galliarum στο Λούγδουνον, οι χριστιανικές κοινότητες της Λυών και της Βιέννης καταγγέλλονται και δικάζονται. Σαράντα οκτώ πιστοί, μεταξύ των οποίων η δούλη Βλανδίνα και ο επίσκοπος Ποθεινός, πεθαίνουν στο αμφιθέατρο.

Η επιστολή τους προς τις εκκλησίες της Ασίας, που διασώζει ο Ευσέβιος, είναι μία από τις παλαιότερες και πιο ζωντανές πράξεις μαρτύρων. Ο Ειρηναίος, διάδοχος του Ποθεινού ως επισκόπου Λυών και μαθητής του Πολυκάρπου Σμύρνης, θα γράψει σύντομα το Adversus Haereses, το θεμελιώδες έργο της λατινικής θεολογίας στη Γαλατία.

Ο Πόστουμος ανακηρύσσει τη Γαλατική Αυτοκρατορία

Μετά την αιχμαλωσία του Βαλεριανού από τους Πέρσες και την παραβίαση του Ρήνου από τους Φράγκους, ο διοικητής λεγεώνας Μάρκος Κασσιάνιος Λατίνιος Πόστουμος ανακηρύσσεται αυτοκράτορας στην Κολωνία. Η Imperium Galliarum του θα κυβερνήσει Γαλατία, Βρετανία και Ισπανία για δεκατρία χρόνια.

Ο Πόστουμος και οι διάδοχοί του — Βικτωρίνος, οι Τέτρικοι — έκοβαν δικό τους νόμισμα, διατηρούσαν δική τους σύγκλητο και κράτησαν τον Ρήνο όσο η κεντρική αυτοκρατορία πολεμούσε Πέρσες και Γότθους. Το αποσχισθέν κράτος θα επανενσωματωθεί από τον Αυρηλιανό μετά την αναίμακτη παράδοση του Τέτρικου στις Σαλόνες το 274.

Ο Μαξιμιανός και οι Μπακαύδες

Ο Διοκλητιανός διορίζει τον Μαξιμιανό Αύγουστο της Δύσης με πρωτεύουσα την Τρίερ. Πρώτο του έργο είναι να συντρίψει τους Μπακαύδες — αγρότες εξεγερμένους στην Ακυτανία με αρχηγούς τον Αιλιανό και τον Αμανδό — και να αποκαταστήσει τη μεθόριο του Ρήνου κατά Φράγκων και Αλαμανών.

Η Τρίερ, ως τετραρχική πρωτεύουσα, αποκτά τη μεγάλη βασιλική της, τα λουτρά και την Porta Nigra. Οι μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού διασπούν τις τέσσερις γαλατικές επαρχίες σε δώδεκα μικρότερες, ομαδοποιημένες σε μια νέα διοίκηση των Γαλατιών και υπερκείμενη Πραιτωριανή Επαρχότητα — το βασικό σχήμα της υστερορωμαϊκής διοίκησης της Δύσης.

Η Σύνοδος της Αρλ

Ο Κωνσταντίνος συγκαλεί επισκόπους από όλη τη Δυτική αυτοκρατορία στην Αρλ για να ρυθμίσουν το δονατιστικό σχίσμα στην Αφρική. Η σύνοδος — η πρώτη γενική συνέλευση της λατινικής Εκκλησίας — συνεδριάζει στην αυτοκρατορική έδρα της Αρελάτης, σύντομα μητρόπολης της νότιας Γαλατίας.

Η νίκη του Ιουλιανού στο Στρασβούργο

Ο Καίσαρ Ιουλιανός, σταλμένος στη Δύση από τον ξάδερφό του Κωνστάντιο Β΄ με λίγη πείρα και λιγότερους στρατιώτες, εκμηδενίζει μεγάλη αλαμαννική συνομοσπονδία υπό τον Χνοδομάριο στο Argentoratum (Στρασβούργο). Η μεθόριος του Ρήνου αποκαθίσταται και η Γαλατία σώζεται την τελευταία στιγμή.

Από το αρχηγείο του στη Λουτετία (Παρίσι) ο Ιουλιανός ξαναέκτισε δρόμους, χάρισε φόρους και μεταρρύθμισε τη διεφθαρμένη πολιτική διοίκηση. Τρία χρόνια αργότερα, στο ίδιο πεδίο παρελάσεων της Λουτετίας, οι στρατιώτες του θα τον υψώσουν σε ασπίδα και θα τον ανακηρύξουν Αύγουστο — αρχίζοντας τη σύντομη παγανιστική αντίδραση της μοναρχίας του.

Ο θάνατος του Μαρτίνου της Τουρ

Ο Μαρτίνος, στρατιώτης που έγινε μοναχός, ίδρυσε τη μονή του Μαρμουτιέ και έγινε επίσκοπος της Τουρ, πεθαίνει στο Καντ. Ο τάφος του στον Λίγηρα θα γίνει το πρώτο μεγάλο λατρευτικό κέντρο της γαλατικής χριστιανοσύνης και υπόδειγμα του ιεραποστολικού επισκόπου της λατινικής Δύσης.

Ο φίλος του Σουλπίκιος Σεβήρος έγραψε σχεδόν αμέσως τη Vita Martini, εφευρίσκοντας τον λατινικό βίο αγίου ως είδος. Ο μανδύας (cappa) του Μαρτίνου, που φύλαγαν οι Μεροβίγγειοι βασιλείς, θα δώσει το όνομά τους στα φραγκικά παρεκκλήσια. Μέχρι το 397 τα αγροτικά ιερά της Γαλατίας κατεδαφίζονταν και η λατρεία των αγίων εγκαθιδρυόταν στη θέση τους.

Ο Στιλίχων αδειάζει τον Ρήνο

Για να αντιμετωπίσει τους Γότθους του Αλαρίχου στην Ιταλία, ο δυτικός γενναιότατος Στιλίχων αποσύρει στρατεύματα από τις φρουρές του Ρήνου. Ο γαλατικός limes μένει επικίνδυνα αδύναμος την παραμονή της μεγάλης διάβασης του Ρήνου που θα ακολουθήσει την τελευταία ημέρα του 406.

Στο τέλος του τέταρτου αιώνα η Γαλατία είναι ακόμη ρωμαϊκή σε γλώσσα, δίκαιο και Εκκλησία, αλλά η επαρχιακή της αριστοκρατία — ο κόσμος του Αυσόνιου του Μπορντό και του Σουλπικίου Σεβήρου — ζει ήδη ανάμεσα σε Φράγκους foederati στον Ρήνο, αλανικούς εποικισμούς στην κοιλάδα του Λίγηρα και βησιγοτθικά βοηθητικά σώματα που βαδίζουν νότια. Η εποχή Βανδάλων, Σουήβων, Βουργουνδών και τελικά Χλωδοβίκου βρίσκεται μόλις πέρα από το τέλος αυτής της περιόδου.