Ο Πόντος και η Μικρά Ασία — Chronicon · Χρονικόν · Chronicon

ΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΕΙΣΠΟΛΙΤΙΚΑ

Αιολική και Ιωνική Μετανάστευση

Στον απόηχο της κατάρρευσης της Εποχής του Χαλκού, ελληνόφωνοι πρόσφυγες από τη Θεσσαλία, τη Βοιωτία και την Αττική διαβαίνουν το Αιγαίο και εγκαθίστανται στα δυτικά παράλια της Ανατολίας, ιδρύοντας τις πόλεις που θα γίνουν η Αιολίδα και η Ιωνία.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Ο ΑΠΟΙΚΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΞΕΙΝΟΥ ΠΟΝΤΟΥΠΟΛΙΤΙΚΑ

Ίδρυση Σινώπης και Τραπεζούντας

Αποικιστές από τη Μίλητο ιδρύουν τη Σινώπη στο κεντρικό παραλίας του Εύξεινου Πόντου· εντός μιας γενεάς η ίδια η Σινώπη ιδρύει την Τραπεζούντα ανατολικά, αγκυρώνοντας την ελληνική παρουσία σε ολόκληρη τη νότια ακτή της Μαύρης Θάλασσας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΙΩΝΙΚΗ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ

Το Πανιώνιον και η Ιωνική Δωδεκάπολις

Οι δώδεκα πόλεις της Ιωνίας θεσμοθετούν τη θρησκευτική και πολιτική τους ομοσπονδία γύρω από το ιερό του Ποσειδώνος Ελικωνίου στη Μυκάλη, την πολιτιστική και οικονομική καρδιά της ελληνικής Ανατολής.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΠΕΡΣΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Ο Κύρος ο Μέγας Κατακτά την Ιωνία

Μετά την πτώση της Λυδίας του Κροίσου, ο στρατηγός του Κύρου Άρπαγος υποτάσσει μία προς μία τις ιωνικές πόλεις, τερματίζοντας την ανεξαρτησία τους και θέτοντάς τες υπό αχαιμενίδες σατράπες.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΙΩΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΠΟΛΙΤΙΚΑ

Έναρξη της Ιωνικής Επανάστασης

Ο Αρισταγόρας ο Μιλήσιος εξεγείρει τις ιωνικές πόλεις εναντίον της Περσίας και αποπλέει προς την Ελλάδα ζητώντας βοήθεια· η Αθήνα και η Ερέτρια στέλνουν πλοία, και η πυρπόληση των Σάρδεων ανάβει τον μακρύ ελληνοπερσικό πόλεμο.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΙΩΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Η Άλωση της Μιλήτου

Μετά την καταστροφή του ιωνικού στόλου στη Λάδη, οι Πέρσες κυριεύουν τη Μίλητο με έφοδο, σφάζουν τους άνδρες της, ανδραποδίζουν τις γυναίκες και τα παιδιά, και τερματίζουν τη μεγάλη εποχή του ιωνικού πολιτισμού.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΠΕΡΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΚΤΗΣΗΠΟΛΙΤΙΚΑ

Η Ανταλκίδειος Ειρήνη Παραδίδει την Ιωνία στους Πέρσες

Η σπαρτο-περσική συνθήκη του Ανταλκίδου ορίζει ότι 'αι εν Ασία πόλεις του Βασιλέως είναι', εκχωρώντας τυπικά την ελληνική Ανατολή στους Αχαιμενίδες με αντάλλαγμα την περσική στήριξη κατά της Αθήνας και της Θήβας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Ο Αλέξανδρος Διαβαίνει στην Ασία

Ο Αλέξανδρος ο Μακεδών αποβιβάζεται στον Ελλήσποντο, νικά τη σατραπική στρατιά των Περσών στον Γρανικό, και διακηρύσσει την απελευθέρωση των ελληνικών πόλεων της Ασίας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΤΑ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΔΙΑΔΟΧΩΝΠΟΛΙΤΙΚΑ

Ο Μιθριδάτης Α΄ Ιδρύει το Βασίλειο του Πόντου

Ο Μιθριδάτης Α΄ Κτίστης, μικροτοπικός πέρσης δυνάστης από την Κίο, διαφεύγει μέσα στο χάος μετά τη μάχη του Κουροπεδίου και ανακηρύσσει εαυτόν βασιλέα του Πόντου, ιδρύοντας δυναστεία που θα κυριαρχήσει στη βόρεια Ανατολία επί δύο αιώνες.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΤΑ ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΩΝ ΔΙΑΔΟΧΩΝΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ

Ο Ευμένης Α΄ και η Άνοδος της Περγάμου

Ο Ευμένης Α΄ αποτινάσσει τη σελευκιδική επικυριαρχία στις Σάρδεις και εγκαθιδρύει την Πέργαμο ως ανεξάρτητη δύναμη, ξεκινώντας τη δυναστεία των Ατταλιδών που θα μεταμορφώσει τη δυτική Ανατολία σε κέντρο της ελληνιστικής τέχνης και της παιδείας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΕΛΕΥΣΙΣ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣΠΟΛΙΤΙΚΑ

Ο Άτταλος Γ΄ Κληροδοτεί την Πέργαμο στη Ρώμη

Στο νεκρικό κρεβάτι του ο τελευταίος Ατταλίδης βασιλέας κληροδοτεί το βασίλειό του στον ρωμαϊκό λαό· μετά την καταστολή της εξέγερσης του Αριστόνικου, η Ρώμη οργανώνει την επαρχία της Ασίας, την πλουσιότερη της αυτοκρατορίας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Ο ΜΙΘΡΙΔΑΤΗΣ ΚΑΙ Η ΚΡΙΣΙΣΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Οι Σφαγές των Ιταλών της Ασίας

Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ του Πόντου διατάσσει την ταυτόχρονη σφαγή κάθε Ιταλού και Ρωμαίου πολίτη στις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας· ίσως ογδόντα χιλιάδες θανατώνονται σε μια ημέρα.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΔΙΕΥΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΠΟΜΠΗΙΟΥΠΟΛΙΤΙΚΑ

Ο Πομπήιος Αναδιοργανώνει την Ελληνική Ανατολή

Αφού οδηγεί τον Μιθριδάτη στην αυτοκτονία στην Κριμαία, ο Πομπήιος ρυθμίζει τις υποθέσεις της Ανατολίας, προσαρτώντας τον Πόντο στη Βιθυνία και τερματίζοντας τη μεγάλη εποχή των ελληνιστικών βασιλείων.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑΠΟΛΙΤΙΚΑ

Προσάρτηση της Καππαδοκίας

Ο Τιβέριος καθαιρεί τον τελευταίο πελάτη βασιλέα Αρχέλαο, προσαρτά την Καππαδοκία ως αυτοκρατορική επαρχία, και φέρνει την ελληνική αστική ζωή στο υψίπεδο όπου έως τότε ήταν μόλις επίστρωμα.

Η Καππαδοκία, το ηφαιστειακό οροπέδιο μεταξύ του άνω Άλυος και του Ταύρου, κυβερνιόταν από τον τέταρτο αιώνα π.Χ. από δυναστεία περσικής καταγωγής που είχε επιβιώσει όλων των θυελλών της ελληνιστικής εποχής μέσω προσεκτικής ουδετερότητας. Ο Αρχέλαος, ο τελευταίος της σειράς, βασίλευσε πενήντα πέντε χρόνια και υπήρξε φίλος του Αντωνίου και έπειτα του Αυγούστου, ήρθε όμως σε ρήξη με τον Τιβέριο μετά την άνοδό του. Ο Τιβέριος τον κάλεσε στη Ρώμη, τον κατηγόρησε για προδοσία, και επί του θανάτου του το 17 μ.Χ. προσάρτησε το βασίλειο. Η νέα επαρχία εκτεινόταν από τον Πόντο ως τον Ευφράτη και περιλάμβανε τις στρατηγικές μεθοριακές φρουρές της Μελιτηνής και των Σατάλων, δύο από τις μακροβιότερα κατεχόμενες ρωμαϊκές βάσεις στην Ανατολή. Υπό τη ρωμαϊκή κυριαρχία οι καππαδοκικές πόλεις — Καισάρεια (Μάζακα), Τύανα, Κόμανα, Σεβάστεια — υιοθέτησαν ελληνικά αστικά πολιτεύματα, ελληνόφωνα γυμνάσια και ελληνικές θρησκευτικές λατρείες που υπερτέθηκαν στις παλαιότερες ανατολικές. Εντός δύο αιώνων η καππαδοκική ελληνική θα γινόταν η λογοτεχνική γλώσσα των μεγάλων Καππαδοκών Πατέρων της Εκκλησίας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ

Ο Παύλος Κηρύσσει στην Έφεσο

Ο Παύλος ο Ταρσεύς εγκαθίσταται στην Έφεσο για περισσότερο από δύο χρόνια· από αυτή τη βάση η ελληνική της Μικράς Ασίας γίνεται το πρώτο όχημα χριστιανικού κηρύγματος, γραφής και λειτουργίας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΑΙ ΣΥΝΟΔΟΙΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ

Α΄ Οικουμενική Σύνοδος της Νικαίας

Ο Κωνσταντίνος συγκαλεί την πρώτη οικουμενική σύνοδο στη βιθυνιακή πόλη της Νίκαιας· το Σύμβολο της Νικαίας ορίζει την ορθοδοξία του χριστιανικού κόσμου και η Μικρά Ασία γίνεται η θεολογική της καρδιά.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΑΙ ΣΥΝΟΔΟΙΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ

Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος της Χαλκηδόνος

Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος στη Χαλκηδόνα ορίζει τις δύο φύσεις του Χριστού· η απόρριψη του όρου από τις ανατολικές εκκλησίες δημιουργεί το σχίσμα που θα επιβιώσει της αυτοκρατορίας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΙΣΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Η Μάχη του Ματζικέρτ

Ο Αλπ Αρσλάν συντρίβει και αιχμαλωτίζει τον αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ στο Ματζικέρτ της ανατολικής Ανατολίας· το κεντρικό οροπέδιο, η καρδιά του βυζαντινού ελληνόφωνου πολιτισμού επί επτά αιώνες, εκτίθεται στις τουρκομανικές φυλές.

Η ήττα στο Ματζικέρτ δεν ήταν, καθαυτή, καταστροφική απώλεια ανδρών — ο βυζαντινός στρατός ηττήθηκε αλλά δεν αφανίστηκε, και ο Ρωμανός ελευθερώθηκε μετά από ιπποτική αιχμαλωσία. Η καταστροφή ήρθε στην πολιτική κατάρρευση που ακολούθησε: εμφύλιος στην Κωνσταντινούπολη τύφλωσε και καθαίρεσε τον Ρωμανό, ο στρατός της Ανατολής διαλύθηκε σε αντίπαλες φατρίες, και τα τουρκομανικά σώματα που τσιμπολογούσαν τα σύνορα για μια γενεά εισέρρευσαν από το κενό. Μέσα σε είκοσι χρόνια είχαν φθάσει στη Σμύρνη και το Αιγαίο. Οι μεγάλες πόλεις της παραλίας ξανακαταλήφθηκαν από την Α΄ Σταυροφορία και τον Αλέξιο Α΄, αλλά το κεντρικό οροπέδιο χάθηκε για πάντα. Από τα τέλη του ενδέκατου αιώνα ο ελληνόφωνος πληθυσμός της Καππαδοκίας, της Φρυγίας και της Γαλατίας αρχίζει τη μακρά υποχώρησή του — στις παράκτιες πόλεις, στα νησιά του Αιγαίου, στους κρυφούς βραχονάους του Γκιορεμέ. Το σουλτανάτο του Ρουμ, με πρωτεύουσα το Ικόνιο, θα κυβερνούσε από εκπερσισμένη σελτζουκική αυλή με χρήση ελλήνων γραφέων και ελληνικών αρχιτεκτονικών παραδόσεων, αλλά η δημογραφική και θρησκευτική ισορροπία της Ανατολίας έγειρε αποφασιστικά, και για πάντα, κατά του Βυζαντίου.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣΠΟΛΙΤΙΚΑ

Ο Αλέξιος Κομνηνός Ιδρύει την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντος

Τρεις εβδομάδες πριν τη λατινική άλωση της Κωνσταντινούπολης, δύο εγγονοί του Ανδρονίκου Α΄ καταλαμβάνουν την Τραπεζούντα με γεωργιανή βοήθεια· το μικρό ποντιακό κράτος θα επιβιώσει της ίδιας της Κωνσταντινούπολης κατά οκτώ χρόνια.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΑΛΩΣΙΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Η Άλωση της Τραπεζούντας

Ο Μωάμεθ Β΄ πολιορκεί την Τραπεζούντα από στεριά και θάλασσα· ο τελευταίος ελληνόφωνος ηγεμόνας της Ανατολής, Δαβίδ Μέγας Κομνηνός, παραδίδεται μετά από μήνα, και το τελευταίο ελληνικό βασίλειο τερματίζεται.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΝΑΤΟΛΙΑΠΟΛΙΤΙΚΑ

Οι Φαναριώτες Αναλαμβάνουν το Πατριαρχείο

Ελληνικές εμπορικές οικογένειες της φαναριώτικης συνοικίας εδραιώνουν τον έλεγχο τους στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και τη μεγάλη δραγομανία· μέσω αυτών των αξιωμάτων η ελληνική Ανατολή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διοικείται από Έλληνες επί δύο σχεδόν αιώνες.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΝΕΟΤΟΥΡΚΩΝΠΟΛΙΤΙΚΑ

Η Επανάσταση των Νεοτούρκων

Η Επιτροπή Ένωσις και Πρόοδος επιβάλλει την αποκατάσταση του συντάγματος· οι αρχικές ελπίδες για οθωμανικό πλουραλισμό δίνουν τη θέση τους μέσα σε λίγα χρόνια σε μαχητικό τουρκικό εθνικισμό που στρέφεται κατά των ελληνικών και αρμενικών πληθυσμών της Ανατολίας.

Στις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο ελληνικός πληθυσμός της Ανατολίας πιθανότατα ξεπερνούσε τα δύο εκατομμύρια: ενάμισι εκατομμύριο στη δυτική Μικρά Ασία — η μεγάλη πόλη της Σμύρνης μόνο είχε ελληνικό πληθυσμό μεγαλύτερο από εκείνον της Αθήνας — τριακόσιες χιλιάδες στον Πόντο, διακόσιες χιλιάδες στην Καππαδοκία, με μικρότερες κοινότητες σε όλη την ποντιακή και νότια ακτή. Ελληνικά σχολεία, ελληνικές εφημερίδες, ελληνικές τράπεζες, ελληνικές εκκλησίες και ελληνικές ναυτιλιακές εταιρείες κυριαρχούσαν στην ανατολική Μεσόγειο και στο εμπόριο του Ευξείνου. Η νεοτουρκική επανάσταση του 1908 χαιρετίστηκε αρχικά από τους έλληνες βουλευτές που εξελέγησαν στο οθωμανικό κοινοβούλιο. Αλλά η απώλεια των ευρωπαϊκών επαρχιών στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-13, η άνοδος της ριζοσπαστικής τριανδρίας των Ενβέρ, Ταλαάτ και Τζεμάλ, και η είσοδος της Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας απελευθέρωσαν ένα πρόγραμμα τάγματων εργασίας, εκτοπίσεων και τελικά σφαγών κατά των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολίας. Από τον ελληνικό Πόντο και τη Μικρά Ασία πριν το 1914, σχεδόν τίποτε στην παλαιά του μορφή δεν θα επιβίωνε της δεκαετίας.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΩΝ ΠΟΝΤΙΩΝΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Εκτοπισμοί και Σφαγές στον Πόντο

Η οθωμανική κυβέρνηση εκτοπίζει τον αρσενικό ελληνικό πληθυσμό του Πόντου σε τάγματα εργασίας στο εσωτερικό· η μαζική πείνα, οι συνοπτικές εκτελέσεις και η συγκέντρωση στα ανατολικά υψίπεδα σκοτώνουν περίπου τριακόσιες χιλιάδες Ποντίους Έλληνες μεταξύ 1914 και 1923.

Από το 1914 οι οθωμανικές αρχές, επικαλούμενες λόγους ασφαλείας λόγω της εγγύτητας του ρωσικού μετώπου, άρχισαν να εκδιώκουν τους ελληνικούς πληθυσμούς της ποντιακής ακτής στο εσωτερικό. Άνδρες ηλικίας δεκαοκτώ έως σαράντα πέντε ετών στρατολογήθηκαν στα αμελέ ταμπουρού — τάγματα εργασίας — όπου η μέση διάρκεια ζωής ήταν λίγοι μήνες πείνας, έκθεσης στο κρύο και κακομεταχείρισης στους σιδηροδρομικούς και οδικούς καταυλισμούς της κεντρικής Ανατολίας. Γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι αναγκάστηκαν σε πεζοπορία προς την Καππαδοκία και την άνω κοιλάδα του Ευφράτη, με διαδοχικές πομπές να χάνονται στα χιόνια των ποντιακών ορέων. Μετά τη ρωσική κατάρρευση του 1917 και τη συγκρότηση ατάκτων ποντιακών ανταρτικών στα όρη της Σάντα, της Αργυρουπόλεως και της Πάφρας, το καθεστώς υπό τον Μουσταφά Κεμάλ εντατικοποίησε την εκστρατεία. Ο αριθμός των νεκρών Ποντίων Ελλήνων μεταξύ 1914 και 1923 εκτιμάται μεταξύ διακοσίων και τριακοσίων πενήντα χιλιάδων· ο παράλληλος αριθμός μεταξύ των Ελλήνων της δυτικής και νότιας ακτής ανεβάζει το σύνολο σε περίπου μισό εκατομμύριο. Η Ελληνική Δημοκρατία τιμά σήμερα τη 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ποντίων.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Η Ελληνική Απόβαση στη Σμύρνη

Με συμμαχική εξουσιοδότηση ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στη Σμύρνη και γίνεται δεκτός από τον ελληνικό πληθυσμό της πόλης· η Μεγάλη Ιδέα της ανάκτησης των ελληνικών εστιών της Ασίας φαντάζει εφικτή, και η μακρά υποχώρηση του ελληνισμού στην ανατολική ακτή αναστρέφεται προσωρινά.

Η ελληνική απόβαση στη Σμύρνη την 15η Μαΐου 1919 εξουσιοδοτήθηκε από το Συνέδριο Ειρήνης των Παρισίων κατόπιν εισήγησης του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος είχε εντάξει την Ελλάδα στην Αντάντ το 1917 και επιδίωκε τώρα την εκπλήρωση των υποσχέσεων των πολεμικών συμμάχων. Οι πρώτες μονάδες που αποβιβάστηκαν χαιρετίστηκαν στην προκυμαία από ελληνικό πληθυσμό που αποτελούσε ίσως το μισό της πόλης. Εντός εβδομάδων ελληνική πολιτική διοίκηση λειτουργούσε σε όλη τη δυτική Μικρά Ασία· εντός έτους η Συνθήκη των Σεβρών είχε μεταφέρει τη Σμύρνη και την ενδοχώρα της σε ελληνική διοίκηση με δημοψήφισμα να ακολουθήσει μετά πέντε χρόνια. Ο ελληνικός στρατός, νικητής στις πρώτες εκστρατείες του 1920, προχώρησε βαθιά στην Ανατολία καταδιώκοντας τις εθνικιστικές δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ. Όσο πιο μακριά προχωρούσε, τόσο μακρύτερες γίνονταν οι γραμμές ανεφοδιασμού του και τόσο πιο διπλωματικά απομονωμένη η Αθήνα. Η πτώση του Βενιζέλου στις εκλογές του Νοεμβρίου 1920, η επιστροφή του βασιλέως Κωνσταντίνου και η συνακόλουθη απόσυρση της συμμαχικής υποστήριξης προετοίμασαν το σκηνικό για την καταστροφή του 1922.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ

Η Καταστροφή της Σμύρνης

Οι δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ διασπούν το ελληνικό μέτωπο τον Αύγουστο και φθάνουν στη Σμύρνη την 9η Σεπτεμβρίου· εντός εβδομάδος η ελληνική και η αρμενική συνοικία τυλίγονται στις φλόγες και η τρισχιλιόχρονη ιστορία της ελληνικής Μικράς Ασίας ουσιαστικά τερματίζεται.

Η τουρκική αντεπίθεση που άρχισε την 26η Αυγούστου 1922 διέλυσε τον ελληνικό στρατό εντός δέκα ημερών. Καθώς οι υποχωρούσες ελληνικές μονάδες έκαιγαν χωριά στο πέρασμά τους, τουρκικά άτακτα σώματα και τακτικά στρατεύματα έσφαζαν Έλληνες αμάχους και αιχμαλώτους. Την 9η Σεπτεμβρίου ο Κεμάλ εισήλθε στη Σμύρνη. Την 13η Σεπτεμβρίου ξέσπασαν πυρκαγιές στην αρμενική και την ελληνική συνοικία οι οποίες, διογκωθείσες από τη θαλασσινή αύρα, κατέκαψαν το κέντρο της πόλεως επί τέσσερις ημέρες. Ο χριστιανικός πληθυσμός — ίσως τριακόσιες χιλιάδες, διογκωμένος από πρόσφυγες της ενδοχώρας — εξωθήθηκε στην προκυμαία μεταξύ των φλογών και του λιμένος. Αμερικανικά, βρετανικά, γαλλικά και ιταλικά πολεμικά πλοία στον κόλπο παρακολουθούσαν χωρίς να επεμβαίνουν, βάσει εντολών των κυβερνήσεών τους για διατήρηση ουδετερότητας. Δεκάδες χιλιάδες απομακρύνθηκαν τελικά από ελληνικά και αμερικανικά σκάφη υπό τον Άσα Τζένινγκς της ΧΑΝ. Ο αρσενικός πληθυσμός στρατιωτικής ηλικίας οδηγήθηκε με πεζοπορία στο εσωτερικό· λίγοι επέστρεψαν. Τα θύματα της πυρκαγιάς και των σφαγών εκτιμώνται μεταξύ δέκα και εκατό χιλιάδων. Με τη Σμύρνη στις στάχτες, η μακρά ελληνική παρουσία στην ανατολική ακτή τερματίστηκε.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3

Η ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝΠΟΛΙΤΙΚΑ

Η Συνθήκη της Λωζάννης και η Ανταλλαγή Πληθυσμών

Η Συνθήκη της Λωζάννης επικυρώνει την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας· περίπου 1,2 εκατομμύριο ορθόδοξοι χριστιανοί ξεριζώνονται από την Ανατολία, τερματίζοντας τη συνεχή ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία που είχε αρχίσει με την αιολική και ιωνική μετανάστευση τρεις χιλιετίες νωρίτερα.

Η σύμβαση της 30ής Ιανουαρίου 1923, υπογεγραμμένη στη Λωζάννη υπό την αιγίδα της Κοινωνίας των Εθνών από τον Ελευθέριο Βενιζέλο για την Ελλάδα και τον Ισμέτ Ινονού για την Τουρκία, όριζε την υποχρεωτική ανταλλαγή των ορθοδόξων χριστιανών υπηκόων της Τουρκίας με τους μουσουλμάνους υπηκόους της Ελλάδος. Κριτήριο ήταν η θρησκεία, όχι η γλώσσα ή η εθνότητα. Εξαιρέθηκαν οι Έλληνες της Κωνσταντινουπόλεως, της Ίμβρου και της Τενέδου (που διατηρήθηκαν ως μικρό υπόλειμμα) και οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης. Μεταξύ Ιανουαρίου 1923 και τέλους 1924 περίπου 1,2 εκατομμύριο ορθόδοξοι χριστιανοί μετακινήθηκαν από την Ανατολία στην Ελλάδα, και περίπου 400.000 μουσουλμάνοι μετακινήθηκαν από την Ελλάδα στην Τουρκία. Μεταξύ των ανατολικών προσφύγων ήταν ελληνόφωνες, τουρκόφωνες (καραμανλίδικες), ποντιόφωνες και καππαδοκόφωνες κοινότητες, οι δύο τελευταίες διατηρώντας μεσαιωνικές διαλέκτους που είχαν αποκλίνει από την κοινή. Ήρθαν φέροντας τις εικόνες, τα χειρόγραφα, τους κώδικες και τα εκκλησιαστικά σκεύη των εγκαταλελειμμένων εστιών τους, και αναμόρφωσαν την Ελλάδα του εικοστού αιώνα — τη δημογραφία της (το ένα τέταρτο του νέου πληθυσμού), την οικονομία της (Αθήνα-Πειραιάς, Θεσσαλονίκη), τη μουσική της (ρεμπέτικο), την πολιτική της ζωή (η ψήφος των προσφύγων), και την αυτοκατανόησή της. Με την ανταλλαγή η ελληνική Ανατολή, που είχε αρχίσει στις ομίχλες του δωδέκατου π.Χ. αιώνα, τερματίστηκε επισήμως, αφήνοντας μια μνήμη που θα διαμόρφωνε τον ελληνικό πολιτισμό για το υπόλοιπο του εικοστού αιώνα και μετέπειτα.

ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΑΛΛΟΥ · 3