Τρεις χιλιετίες ελληνισμού στην Ανατολία και τον Εύξεινο Πόντο — από τις αιολικές και ιωνικές μεταναστεύσεις που ακολούθησαν την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού έως τη Συνθήκη της Λωζάννης και την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923. Μια γεωγραφική χρονογραφία των πόλεων, βασιλείων, συνόδων και καταστροφών που διαμόρφωσαν την ελληνική ζωή ανατολικά του Αιγαίου.
Στον απόηχο της κατάρρευσης της Εποχής του Χαλκού, ελληνόφωνοι πρόσφυγες από τη Θεσσαλία, τη Βοιωτία και την Αττική διαβαίνουν το Αιγαίο και εγκαθίστανται στα δυτικά παράλια της Ανατολίας, ιδρύοντας τις πόλεις που θα γίνουν η Αιολίδα και η Ιωνία.
Τρεις χιλιετίες ελληνισμού στην Ανατολία και τον Εύξεινο Πόντο — από τις αιολικές και ιωνικές μεταναστεύσεις που ακολούθησαν την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού έως τη Συνθήκη της Λωζάννης και την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923. Μια γεωγραφική χρονογραφία των πόλεων, βασιλείων, συνόδων και καταστροφών που διαμόρφωσαν την ελληνική ζωή ανατολικά του Αιγαίου.
Στον απόηχο της κατάρρευσης της Εποχής του Χαλκού, ελληνόφωνοι πρόσφυγες από τη Θεσσαλία, τη Βοιωτία και την Αττική διαβαίνουν το Αιγαίο και εγκαθίστανται στα δυτικά παράλια της Ανατολίας, ιδρύοντας τις πόλεις που θα γίνουν η Αιολίδα και η Ιωνία.
Αποικιστές από τη Μίλητο ιδρύουν τη Σινώπη στο κεντρικό παραλίας του Εύξεινου Πόντου· εντός μιας γενεάς η ίδια η Σινώπη ιδρύει την Τραπεζούντα ανατολικά, αγκυρώνοντας την ελληνική παρουσία σε ολόκληρη τη νότια ακτή της Μαύρης Θάλασσας.
Οι δώδεκα πόλεις της Ιωνίας θεσμοθετούν τη θρησκευτική και πολιτική τους ομοσπονδία γύρω από το ιερό του Ποσειδώνος Ελικωνίου στη Μυκάλη, την πολιτιστική και οικονομική καρδιά της ελληνικής Ανατολής.
Μετά την πτώση της Λυδίας του Κροίσου, ο στρατηγός του Κύρου Άρπαγος υποτάσσει μία προς μία τις ιωνικές πόλεις, τερματίζοντας την ανεξαρτησία τους και θέτοντάς τες υπό αχαιμενίδες σατράπες.
Ο Αρισταγόρας ο Μιλήσιος εξεγείρει τις ιωνικές πόλεις εναντίον της Περσίας και αποπλέει προς την Ελλάδα ζητώντας βοήθεια· η Αθήνα και η Ερέτρια στέλνουν πλοία, και η πυρπόληση των Σάρδεων ανάβει τον μακρύ ελληνοπερσικό πόλεμο.
Μετά την καταστροφή του ιωνικού στόλου στη Λάδη, οι Πέρσες κυριεύουν τη Μίλητο με έφοδο, σφάζουν τους άνδρες της, ανδραποδίζουν τις γυναίκες και τα παιδιά, και τερματίζουν τη μεγάλη εποχή του ιωνικού πολιτισμού.
Η σπαρτο-περσική συνθήκη του Ανταλκίδου ορίζει ότι 'αι εν Ασία πόλεις του Βασιλέως είναι', εκχωρώντας τυπικά την ελληνική Ανατολή στους Αχαιμενίδες με αντάλλαγμα την περσική στήριξη κατά της Αθήνας και της Θήβας.
Ο Αλέξανδρος ο Μακεδών αποβιβάζεται στον Ελλήσποντο, νικά τη σατραπική στρατιά των Περσών στον Γρανικό, και διακηρύσσει την απελευθέρωση των ελληνικών πόλεων της Ασίας.
Ο Μιθριδάτης Α΄ Κτίστης, μικροτοπικός πέρσης δυνάστης από την Κίο, διαφεύγει μέσα στο χάος μετά τη μάχη του Κουροπεδίου και ανακηρύσσει εαυτόν βασιλέα του Πόντου, ιδρύοντας δυναστεία που θα κυριαρχήσει στη βόρεια Ανατολία επί δύο αιώνες.
Ο Ευμένης Α΄ αποτινάσσει τη σελευκιδική επικυριαρχία στις Σάρδεις και εγκαθιδρύει την Πέργαμο ως ανεξάρτητη δύναμη, ξεκινώντας τη δυναστεία των Ατταλιδών που θα μεταμορφώσει τη δυτική Ανατολία σε κέντρο της ελληνιστικής τέχνης και της παιδείας.
Στο νεκρικό κρεβάτι του ο τελευταίος Ατταλίδης βασιλέας κληροδοτεί το βασίλειό του στον ρωμαϊκό λαό· μετά την καταστολή της εξέγερσης του Αριστόνικου, η Ρώμη οργανώνει την επαρχία της Ασίας, την πλουσιότερη της αυτοκρατορίας.
Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ του Πόντου διατάσσει την ταυτόχρονη σφαγή κάθε Ιταλού και Ρωμαίου πολίτη στις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας· ίσως ογδόντα χιλιάδες θανατώνονται σε μια ημέρα.
Αφού οδηγεί τον Μιθριδάτη στην αυτοκτονία στην Κριμαία, ο Πομπήιος ρυθμίζει τις υποθέσεις της Ανατολίας, προσαρτώντας τον Πόντο στη Βιθυνία και τερματίζοντας τη μεγάλη εποχή των ελληνιστικών βασιλείων.
Ο Τιβέριος καθαιρεί τον τελευταίο πελάτη βασιλέα Αρχέλαο, προσαρτά την Καππαδοκία ως αυτοκρατορική επαρχία, και φέρνει την ελληνική αστική ζωή στο υψίπεδο όπου έως τότε ήταν μόλις επίστρωμα.
Ο Παύλος ο Ταρσεύς εγκαθίσταται στην Έφεσο για περισσότερο από δύο χρόνια· από αυτή τη βάση η ελληνική της Μικράς Ασίας γίνεται το πρώτο όχημα χριστιανικού κηρύγματος, γραφής και λειτουργίας.
Ο Κωνσταντίνος συγκαλεί την πρώτη οικουμενική σύνοδο στη βιθυνιακή πόλη της Νίκαιας· το Σύμβολο της Νικαίας ορίζει την ορθοδοξία του χριστιανικού κόσμου και η Μικρά Ασία γίνεται η θεολογική της καρδιά.
Η Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος στη Χαλκηδόνα ορίζει τις δύο φύσεις του Χριστού· η απόρριψη του όρου από τις ανατολικές εκκλησίες δημιουργεί το σχίσμα που θα επιβιώσει της αυτοκρατορίας.
Ο Αλπ Αρσλάν συντρίβει και αιχμαλωτίζει τον αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ στο Ματζικέρτ της ανατολικής Ανατολίας· το κεντρικό οροπέδιο, η καρδιά του βυζαντινού ελληνόφωνου πολιτισμού επί επτά αιώνες, εκτίθεται στις τουρκομανικές φυλές.
Τρεις εβδομάδες πριν τη λατινική άλωση της Κωνσταντινούπολης, δύο εγγονοί του Ανδρονίκου Α΄ καταλαμβάνουν την Τραπεζούντα με γεωργιανή βοήθεια· το μικρό ποντιακό κράτος θα επιβιώσει της ίδιας της Κωνσταντινούπολης κατά οκτώ χρόνια.
Ο Μωάμεθ Β΄ πολιορκεί την Τραπεζούντα από στεριά και θάλασσα· ο τελευταίος ελληνόφωνος ηγεμόνας της Ανατολής, Δαβίδ Μέγας Κομνηνός, παραδίδεται μετά από μήνα, και το τελευταίο ελληνικό βασίλειο τερματίζεται.
Ελληνικές εμπορικές οικογένειες της φαναριώτικης συνοικίας εδραιώνουν τον έλεγχο τους στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και τη μεγάλη δραγομανία· μέσω αυτών των αξιωμάτων η ελληνική Ανατολή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διοικείται από Έλληνες επί δύο σχεδόν αιώνες.
Η Επιτροπή Ένωσις και Πρόοδος επιβάλλει την αποκατάσταση του συντάγματος· οι αρχικές ελπίδες για οθωμανικό πλουραλισμό δίνουν τη θέση τους μέσα σε λίγα χρόνια σε μαχητικό τουρκικό εθνικισμό που στρέφεται κατά των ελληνικών και αρμενικών πληθυσμών της Ανατολίας.
Η οθωμανική κυβέρνηση εκτοπίζει τον αρσενικό ελληνικό πληθυσμό του Πόντου σε τάγματα εργασίας στο εσωτερικό· η μαζική πείνα, οι συνοπτικές εκτελέσεις και η συγκέντρωση στα ανατολικά υψίπεδα σκοτώνουν περίπου τριακόσιες χιλιάδες Ποντίους Έλληνες μεταξύ 1914 και 1923.
Με συμμαχική εξουσιοδότηση ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στη Σμύρνη και γίνεται δεκτός από τον ελληνικό πληθυσμό της πόλης· η Μεγάλη Ιδέα της ανάκτησης των ελληνικών εστιών της Ασίας φαντάζει εφικτή, και η μακρά υποχώρηση του ελληνισμού στην ανατολική ακτή αναστρέφεται προσωρινά.
Οι δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ διασπούν το ελληνικό μέτωπο τον Αύγουστο και φθάνουν στη Σμύρνη την 9η Σεπτεμβρίου· εντός εβδομάδος η ελληνική και η αρμενική συνοικία τυλίγονται στις φλόγες και η τρισχιλιόχρονη ιστορία της ελληνικής Μικράς Ασίας ουσιαστικά τερματίζεται.
Η Συνθήκη της Λωζάννης επικυρώνει την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας· περίπου 1,2 εκατομμύριο ορθόδοξοι χριστιανοί ξεριζώνονται από την Ανατολία, τερματίζοντας τη συνεχή ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία που είχε αρχίσει με την αιολική και ιωνική μετανάστευση τρεις χιλιετίες νωρίτερα.