Η Ώριμη & Ύστερη Μεσαιωνική Γαλλία

Το Χάστινγκς και η Νορμανδική αυτοκρατορία

Ο δούκας Γουλιέλμος Β΄ της Νορμανδίας διασχίζει τη Μάγχη, σκοτώνει τον βασιλιά Χάρολντ στο Χάστινγκς και στέφεται βασιλιάς της Αγγλίας στο Γουέστμινστερ τα Χριστούγεννα. Ένας υποτελής του βασιλιά της Γαλλίας φοράει πλέον δικό του βασιλικό στέμμα.

Η Ταπισερί του Μπαγιέ, κεντημένη μέσα σε μία γενιά, θα διηγηθεί την ιστορία σε εβδομήντα μέτρα λινό. Η κατάκτηση συνέδεσε την Αγγλία με την ηπειρωτική γαλλική αριστοκρατία για τρεις αιώνες, έκανε τη νορμανδική γαλλική γλώσσα της αγγλικής διοίκησης και δημιούργησε το παράδοξο που θα γεννήσει τον Εκατονταετή Πόλεμο: έναν βασιλιά στο Παρίσι με υποτελή στο Λονδίνο που ήταν και ο ίδιος βασιλιάς.

Ο Ουρβανός Β΄ κηρύσσει στο Κλερμόν

Σε μεγάλη σύνοδο στο Κλερμόν στην Ωβέρνη, ο πάπας Ουρβανός Β΄ — Γάλλος από το Σατιγιόν-σιρ-Μαρν — καλεί τους πολεμιστές της Λατινικής Δύσης να ανακτήσουν την Ιερουσαλήμ από τους Σελτζούκους. Το πλήθος απαντά Deus vult, «ο Θεός το θέλει».

Η Α΄ Σταυροφορία ήταν συντριπτικά γαλλικό εγχείρημα: Γοδεφρείδος του Μπουιγιόν, Ραϊμόνδος της Τουλούζης, Βοημούνδος του Τάραντα (Νορμανδογάλλος της νότιας Ιταλίας), Ροβέρτος της Νορμανδίας, Ροβέρτος της Φλάνδρας. Μέχρι το 1099 είχαν καταλάβει την Ιερουσαλήμ σε γνωστή σφαγή και είχαν ιδρύσει τέσσερα σταυροφορικά κράτη· από τη σκοπιά των Σαρακηνών, οι σταυροφόροι ήταν απλώς al-Faranj — οι Φράγκοι. Η Γαλλία θα ηγηθεί των χριστιανικών όπλων στη Λεβάντη για δύο αιώνες.

Ο Λουδοβίκος ΣΤ΄ ο Παχύς δαμάζει την Île-de-France

Ο Λουδοβίκος ΣΤ΄ κληρονομεί τον θρόνο και περνά μια γενιά πάνω σε άλογο, συντρίβοντας τους μικρούς castellani της βασιλικής γαιοκτησίας — Hugues du Puiset, Thomas de Marle — και κάνοντας την ειρήνη του βασιλιά να έχει νόημα μεταξύ Σηκουάνα και Λίγηρα.

Ο κύριος σύμβουλός του, ο ηγούμενος Σουζέ του Σαιν-Ντενί, κατέγραψε τη βασιλεία σε Vita Ludovici Grossi που είναι και μανιφέστο βασιλικής ιερότητας. Η ανοικοδόμηση του αββαείου του Σαιν-Ντενί από τον Σουζέ, που άρχισε το 1135 και εγκαινιάστηκε το 1144, έδωσε στη Δύση το πρώτο της γοτθικό κτίριο — και βασιλικό μαυσωλείο αντάξιό του.

Η Ελεωνόρα της Ακυτανίας παντρεύεται τον Ερρίκο της Ανζού

Οκτώ εβδομάδες μετά την ακύρωση του γάμου της με τον Λουδοβίκο Ζ΄, η Ελεωνόρα — δούκισσα Ακυτανίας και Πουατιέ — παντρεύεται τον νεαρό Ερρίκο Πλανταγενέτη. Δύο χρόνια αργότερα γίνεται Ερρίκος Β΄ της Αγγλίας. Από το Τείχος του Αδριανού ως τα Πυρηναία, η μισή Γαλλία ανήκει πλέον σε έναν ξένο βασιλιά.

Ο Φίλιππος Β΄ ο Αύγουστος καταλαμβάνει το Σατώ Γκαϊγιάρ και τη Νορμανδία

Μετά από εξάμηνη πολιορκία ο Φίλιππος Β΄ ο Αύγουστος καταλαμβάνει το μεγάλο φρούριο του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου στον Σηκουάνα και κατακυριεύει τη Νορμανδία από τον αδύναμο Ιωάννη Ακτήμονα. Μέχρι το 1206 το Ανζού, το Μεν, η Τουρένη και η Πουατού βρίσκονται επίσης στο βασιλικό χέρι. Η Πλανταγενετική αυτοκρατορία συντρίβεται στη γαλλική της πλευρά.

Η σταυροφορία κατά των Καθαρών

Ο Ιννοκέντιος Γ΄ κηρύσσει σταυροφορία κατά των αιρετικών Καθαρών της Λανγκντόκ. Ο Σιμών ντε Μονφόρ οδηγεί βόρειους Γάλλους ιππότες προς τον νότο· το Μπεζιέ καταλαμβάνεται τον Ιούλιο με την κραυγή που αποδίδεται στον λεγάτο Αρνώ Αμαλρίκ — «σκοτώστε τους όλους, ο Θεός θα γνωρίσει τους δικούς του».

Είκοσι χρόνια πολέμου και η Συνθήκη του Παρισιού (1229) θα φέρουν τη μεγάλη Κομητεία της Τουλούζης υπό την επικυριαρχία των Καπετιάνων και θα προετοιμάσουν την ενσωμάτωσή της στη βασιλική γαιοκτησία. Η σταυροφορία έδωσε επίσης στην Εκκλησία την ιεροεξεταστική διαδικασία: παπικοί ιεροεξεταστές της αιρετικής διαστροφής, στελεχωμένοι από το νέο τάγμα των Δομινικανών, θα ανακρίνουν τον νότο για μία γενιά. Ο πολιτισμός των τροβαδούρων της Οκσιτανίας ήταν η πολιτιστική απώλεια.

Ο Φίλιππος ο Αύγουστος νικά στο Μπουβίν

Μια κυριακή του Ιουλίου κοντά στη Λιλ, ο Φίλιππος Β΄ συντρίβει τον συνασπισμό του Ιωάννη της Αγγλίας, του αυτοκράτορα Όθωνα Δ΄ και του κόμη της Φλάνδρας. Η ήττα στερεί τον Όθωνα από την αυτοκρατορία· η ήττα του Ιωάννη καθιστά αναπόφευκτη τη Magna Carta στην Αγγλία. Η Γαλλία απομένει η μεγάλη δύναμη της Δύσης.

Ο Λουδοβίκος Θ΄ και η Ζ΄ Σταυροφορία

Ο βασιλιάς Λουδοβίκος Θ΄ αποπλέει από το νέο του λιμάνι, τις Aigues-Mortes, για την Αίγυπτο. Δύο χρόνια αργότερα συλλαμβάνεται στη Μανσούρα και απελευθερώνεται έναντι τεράστιου ποσού. Περνά τέσσερα χρόνια στους Αγίους Τόπους και φέρνει πίσω, σε άλλη στιγμή, το Ακάνθινο Στέφανο — για το οποίο χτίζεται η Sainte-Chapelle στο Παρίσι.

Ο χρονικογράφος του Ζαν ντε Ζουανβίλ, ο αγιογράφος του ο φραγκισκανός Ζοφρουά ντε Μπολιέ και η αγιοποίησή του το 1297 έκαναν τον Άγιο Λουδοβίκο πρότυπο της χριστιανικής βασιλείας για αιώνες. Στο εσωτερικό οι enquêtes του κατά των βασιλικών αξιωματούχων, το parlement στο Παρίσι, η κωδικοποίηση του εθιμικού δικαίου και το χρυσό écu — το πρώτο σταθερό χρυσό νόμισμα της Γαλλίας από την αρχαιότητα — οικοδόμησαν το θεσμικό σχήμα της μεσαιωνικής γαλλικής διακυβέρνησης.

Ο βασιλιάς πεθαίνει στην Τύνιδα

Σε δεύτερη σταυροφορία, αυτή τη φορά εκτραπείσα προς την Τύνιδα, ο Λουδοβίκος Θ΄ πεθαίνει από δυσεντερία στις καρχηδονιακές αμμοθίνες τον Αύγουστο. Ο γιος του Φίλιππος Γ΄ φέρνει πίσω τα οστά του σε μακρά πένθιμη πομπή μέσα από την Ιταλία και τις Άλπεις· η διαδρομή θα σημαδευτεί με λίθινους σταυρούς που λέγονται montjoies.

Πρώτη Γενική Συνέλευση των Τάγματων και η Μάχη της Κορτράι

Σε διαμάχη με τον πάπα Βονιφάτιο Η΄ για τη φορολογία του κλήρου, ο Φίλιππος Δ΄ συγκαλεί κλήρο, ευγενείς και αστούς στη Notre-Dame — η πρώτη Γενική Συνέλευση των Τάγματων. Την ίδια χρονιά ο στρατός ιπποτών του εκμηδενίζεται από τις αστικές πολιτοφυλακές της Φλάνδρας στην Κορτράι, τη «Μάχη των Χρυσών Σπιρουνιών».

Ένα χρόνο αργότερα, βασιλικοί αξιωματούχοι υπό τον Γκιγιόμ ντε Νογκαρέ θα παγιδεύσουν τον ογδονταεξάχρονο Βονιφάτιο στην Ανάνι και θα τον κακοποιήσουν· ο πάπας πέθανε από σοκ σε εβδομάδες. Η Εκκλησία, συντετριμμένη, θα μετακινηθεί σύντομα στην Αβινιόν. Η βασιλεία του Φιλίππου — αυστηρή, μυστική, περιτριγυρισμένη από νομικούς εκπαιδευμένους στο ρωμαϊκό δίκαιο — δείχνει ήδη το περίγραμμα του σύγχρονου κράτους.

Οι πάπες μετακινούνται στην Αβινιόν

Ο πάπας Κλήμης Ε΄, Γασκώνος εκλεγμένος υπό γαλλική πίεση, εγκαθιστά την curia του στην Αβινιόν στον Ροδανό. Επί εβδομήντα χρόνια, ως το 1377, οι επτά πάπες που θα βασιλεύσουν εκεί θα είναι όλοι Γάλλοι, και η παπικότητα θα είναι σχεδόν παράρτημα της αυλής των Βαλουά.

Ο Ζακ ντε Μολέ καίγεται στην Île aux Juifs

Μετά από επτά χρόνια βασανιστηρίων και ομολογιών, ο Ζακ ντε Μολέ, ο τελευταίος μέγας μαγίστρος των Ναϊτών, καίγεται ζωντανός σε μικρό νησί του Σηκουάνα απέναντι από το βασιλικό παλάτι. Λέγεται ότι καταριέται τον Φίλιππο και τον Κλήμη να τον συναντήσουν ενώπιον του δικαστηρίου του Θεού μέσα στον χρόνο. Και οι δύο πεθαίνουν σε μήνες.

Ο τεράστιος πλούτος του τάγματος είχε χρηματοδοτήσει τον βασιλικό οίκο από τις Σταυροφορίες· η καταστροφή του επέτρεψε στον Φίλιππο να εκκαθαρίσει τα χρέη του. Η δραματική διάλυση των Ναϊτών, οι ύποπτοι θάνατοι και των τριών γιων του Φιλίππου μέσα σε δεκατέσσερα χρόνια και το σύγχρονο σκάνδαλο του Πύργου της Νελ (1314) — όπου οι τρεις νύφες του βασιλιά κατηγορήθηκαν για μοιχεία — θα έπειθαν τους Γάλλους ότι μια κατάρα βάραινε την πρεσβύτερη γραμμή των Καπετιάνων.

Θάνατος του Καρόλου Δ΄ και η διαδοχή των Βαλουά

Ο Κάρολος Δ΄, τρίτος γιος του Φιλίππου του Ωραίου που βασίλεψε και πέθανε χωρίς αρσενικό κληρονόμο, αφήνει τον θρόνο ανοιχτό. Οι πέρες της Γαλλίας προσπερνούν τον ισχυρότερο διεκδικητή — τον Εδουάρδο Γ΄ της Αγγλίας, εγγονό του Φιλίππου μέσω της μητέρας του Ισαβέλλας — και στέφουν τον Φίλιππο των Βαλουά, πρωτεξάδερφο του εκλιπόντος. Ο σαλικός νόμος έχει εφευρεθεί.

Το Κρεσύ και το αγγλικό μακρύ τόξο

Ο στρατός του Εδουάρδου Γ΄, ίσως δέκα χιλιάδων ανδρών, καταστρέφει τη γαλλική ιπποσύνη σε πλαγιά κοντά στο Κρεσύ-εν-Πονθιέ. Οι τοξότες της Ουαλίας και του Τσεσάιρ κατεβάζουν κύμα μετά από κύμα ιππότες, μεταξύ των οποίων τον τυφλό βασιλιά Ιωάννη της Βοημίας. Το Καλέ πέφτει μέσα στον χρόνο.

Η πανώλη φτάνει στη Γαλλία

Από τη Μασσαλία, όπου έφτασε από γενοβέζικα πλοία από το Κάφφα, η πανώλη φτάνει στην Αβινιόν τον Ιανουάριο και στο Παρίσι ως τον Αύγουστο. Ο παπικός γιατρός Γκυ ντε Σολιάκ τη βλέπει να παίρνει καρδιναλίους· ο χρονικογράφος Ζαν Φρουασάρ λέει ότι το ένα τρίτο του κόσμου πεθαίνει.

Σύγχρονες εκτιμήσεις τοποθετούν τη θνησιμότητα μεταξύ ενός τρίτου και του μισού του πληθυσμού του βασιλείου. Ολόκληρα χωριά έμειναν άδεια και δεν θα ξανακατοικηθούν· οι αγροτικές λατρείες των προστατευτικών αγίων — Ρόκκο, Σεβαστιανό — ενισχύθηκαν παντού. Το σοκ κατέρρευσε τα φεουδαρχικά εισοδήματα, εκτόξευσε τους μισθούς και προετοίμασε το κοινωνικό προσάναμμα για τη Ζακερί του 1358 και τις εξεγέρσεις των Maillotins και των Cabochiens στο Παρίσι.

Πουατιέ και η σύλληψη του Ιωάννη Β΄

Ο Μαύρος Πρίγκιπας Εδουάρδος, γιος του Εδουάρδου Γ΄, νικά και συλλαμβάνει τον Ιωάννη Β΄ της Γαλλίας στο Μωπερτυί κοντά στο Πουατιέ. Ο βασιλιάς μεταφέρεται στο Λονδίνο. Στην απουσία του, ο δελφίνος Κάρολος, η Γενική Συνέλευση των Τάγματων και ο πρόεδρος των εμπόρων του Παρισιού Ετιέν Μαρσέλ παλεύουν για τον έλεγχο του βασιλείου.

Η Συνθήκη του Μπρετινί (1360) έδωσε στον Εδουάρδο κυρίαρχη κατοχή διευρυμένης Ακυτανίας και λύτρα τριών εκατομμυρίων écus για τον βασιλιά. Η εξέγερση του Μαρσέλ στο Παρίσι κατέρρευσε το 1358, την ίδια χρονιά με την αγροτική εξέγερση Ζακερί στο Μποβεζί, που καταπνίγηκε άγρια από τον Κάρολο της Ναβάρρας. Η βασιλεία του Καρόλου Ε΄ (1364-1380) και του κονόσταβλού του Μπερτράντ ντι Γκεσκλέν θα ανατρέψει υπομονετικά μεγάλο μέρος της απώλειας προτού ο πόλεμος ξεσπάσει ξανά.

Αζινκούρ

Ο Ερρίκος Ε΄ της Αγγλίας, με στρατό εξαντλημένο και αριθμητικά κατώτερο, κατασφάζει την ιπποσύνη της Γαλλίας σε λασπώδες οργωμένο χωράφι στο Πα-ντε-Καλέ. Ο κονόσταβλος Σαρλ ντ' Αλμπρέ πέφτει· χιλιάδες Γάλλοι ευγενείς πεθαίνουν ή αιχμαλωτίζονται. Σε πέντε χρόνια ο Ερρίκος θα είναι κληρονόμος του γαλλικού στέμματος.

Ο Ερρίκος Ε΄ της Αγγλίας, κληρονόμος της Γαλλίας

Συμμαχημένος με τους Βουργουνδούς μετά τη δολοφονία του δούκα Ιωάννη του Άφοβου στη Μοντερό, ο τρελός Κάρολος ΣΤ΄ υπογράφει τη Συνθήκη του Τρουά: η κόρη του Αικατερίνη παντρεύεται τον Ερρίκο Ε΄, που γίνεται αντιβασιλέας της Γαλλίας και κληρονόμος του θρόνου. Ο δελφίνος Κάρολος αποκληρώνεται.

Η Ιωάννα της Λωραίνης λύνει την πολιορκία της Ορλεάνης

Μια δεκαεπτάχρονη βοσκοπούλα από το Ντομρεμί στη Λωραίνη, που διεκδικεί οράσεις των αγίων Μιχαήλ, Αικατερίνης και Μαργαρίτας, πείθει τον δελφίνο Κάρολο να της δώσει πανοπλία και στρατό. Σε δέκα μέρες σπάει την αγγλική πολιορκία της Ορλεάνης. Δύο μήνες αργότερα ο Κάρολος στέφεται βασιλιάς στη Ρεμς.

Συλληφθείσα στο Κομπιέν από τους Βουργουνδούς το 1430, πωλημένη στους Άγγλους, δικασμένη στη Ρουέν από δικαστήριο φιλοαγγλικού γαλλικού κλήρου υπό τον επίσκοπο Πιερ Κοσόν, η Ιωάννα κάηκε στην αγορά της Ρουέν στις 30 Μαΐου 1431, σε ηλικία δεκαεννέα ετών. Η δεύτερη δίκη του 1456 ακύρωσε την ετυμηγορία· η Καθολική Εκκλησία την αγιοποίησε το 1920. Θα παραμείνει η αγία που έσωσε τη Γαλλία, μετατρεπόμενη από εχθρούς και φίλους εξίσου σε σύμβολο της εθνικής αντίστασης.

Καστιγιόν και η ανάκτηση της Ακυτανίας

Στις όχθες της Ντορντόν, το γαλλικό βασιλικό πυροβολικό υπό τους αδελφούς Μπιρό καταστρέφει τον τελευταίο αγγλικό στρατό υπό τον Τζον Τάλμποτ, κόμη του Σρούσμπερι. Το Μπορντό πέφτει τον Οκτώβριο. Οι Άγγλοι κρατούν μόνο το Καλέ. Την ίδια χρονιά, η Κωνσταντινούπολη πέφτει στους Τούρκους.

Οι μεταρρυθμίσεις του Καρόλου Ζ΄ (1422-1461) έκαναν την ανάκτηση δυνατή: οι μόνιμοι λόχοι d'ordonnance, η τακτική taille και οι franc-archers, η κωδικοποίηση του εθιμικού δικαίου και η στέρεη συμμαχία με το εμπορικό κεφάλαιο του Ζακ Κερ. Με τον θάνατό του η Γαλλία είχε επαγγελματικό στρατό, τακτικό εισόδημα και το θεσμικό σχήμα που θα μετέφερε ως τις Βερσαλλίες.

Ο Κάρολος ο Τολμηρός πεθαίνει στη Νανσύ

Ο Κάρολος ο Τολμηρός, τελευταίος δούκας Βαλουά της Βουργουνδίας, σκοτώνεται έξω από τη Νανσύ από τους Ελβετούς πικενιέρους του Ρενέ Β΄ της Λωραίνης — το πρόσωπό του μισοφαγωμένο από λύκους όταν βρέθηκε στο χιόνι. Ο Λουδοβίκος ΙΑ΄ της Γαλλίας καταλαμβάνει το δουκάτο της Βουργουνδίας. Η Μαρία, η κόρη του Καρόλου, παντρεύεται τον Μαξιμιλιανό των Αψβούργων, παίρνοντας μαζί της τις Κάτω Χώρες.

Ο Λουδοβίκος ΙΑ΄ — η «Παγκόσμια Αράχνη» των Mémoires του Κομινί — πήρε τη Βουργουνδία, την Πικαρδία, το Ανζού (1481), το Μεν και την Προβηγκία (1481, με την κληρονομιά του βασιλιά Ρενέ) και έφαγε τα τελευταία μεγάλα φέουδα μέσα στη βασιλική γαιοκτησία. Η Αψβουργοαγγλική αντιπαλότητα για τη βουργουνδική κληρονομιά στις Κάτω Χώρες και την Franche-Comté θα κυριαρχήσει στην Ευρώπη επί δύο αιώνες.

Ο Κάρολος Η΄ εισβάλλει στην Ιταλία

Διεκδικώντας τη Νάπολη μέσω της παλαιάς ανζουικής κληρονομιάς, ο νεαρός Κάρολος Η΄ διασχίζει τις Άλπεις με σαράντα χιλιάδες άνδρες και το νέο βασιλικό πυροβολικό. Τα ιταλικά κράτη πέφτουν μπροστά του σε μήνες. Οι Ιταλικοί Πόλεμοι — και η συνάντηση της Γαλλίας με την Αναγέννηση — έχουν αρχίσει.

Ο Νικολό Μακιαβέλι, βλέποντας τον Γάλλο βασιλιά να ιππεύει μέσα από τη Φλωρεντία, θα έγραφε αργότερα ότι η Ιταλία είχε «κατακυριευθεί από τον Κάρολο, λεηλατηθεί από τον Λουδοβίκο, παρθεί από τον Φερδινάνδο και ντροπιαστεί από τους Ελβετούς». Η εκστρατεία ήταν στρατιωτική επιτυχία και πολιτική αποτυχία, αλλά έφερε πίσω στη Γαλλία Ιταλούς ουμανιστές, αρχιτέκτονες, ζωγράφους, κηπουρούς και μαγείρους· το μεσαιωνικό βασίλειο επέστρεψε στο σπίτι αναγεννησιακή μοναρχία εν αναμονή.