Γαλλική Αναγέννηση & Πόλεμοι των Θρησκειών

Μαριγνάνο: η νίκη ενός γίγαντα

Έξι μήνες μετά τη στέψη του, ο εικοσάχρονος Φραγκίσκος Α΄ διασχίζει τις Άλπεις με τον μεγαλύτερο γαλλικό στρατό που έχει δει ο αιώνας και νικά τους Ελβετούς πικενιέρους στο Μαριγνάνο σε διήμερη μάχη. Χρίεται ιππότης επί του πεδίου από τον Σεβαλιέ Μπαγιάρ. Το Μιλάνο είναι δικό του.

Ο Φραγκίσκος θα φέρει τον Λεονάρντο ντα Βίντσι στη Γαλλία το 1516 με τρεις πίνακες υπό μάλης — μεταξύ τους τη Μόνα Λίζα — και θα τον στεγάσει στο μανόρ του Κλο Λυσέ δίπλα στο βασιλικό château της Αμπουάζ μέχρι τον θάνατό του το 1519. Τα αναγεννησιακά châteaux του Λίγηρα — Σαμπόρ, Μπλουά, Αζαί-λε-Ριντό, Σενονσό — και το νέο Λούβρο του Πιερ Λεσκό θα κάνουν σύντομα τον Φραγκίσκο τον μεγάλο βασιλικό προστάτη της γαλλικής Αναγέννησης.

Ο βασιλιάς παίρνει τη γαλλικανική Εκκλησία

Ο πάπας Λέων Ι΄ και ο Φραγκίσκος Α΄ υπογράφουν στη Μπολόνια κονκορδάτο που δίνει στον βασιλιά την ονομασία όλων των Γάλλων επισκόπων, ηγουμένων και μεγάλων προωρισμών. Σε αντάλλαγμα, η Γαλλία εγκαταλείπει τον ριζοσπαστικό συμβουλιαρισμό της Πραγματικής Σαγκσιόν της Μπουρζ. Το γαλλικό στέμμα ελέγχει πλέον τον πλούτο και το προσωπικό της γαλλικανικής Εκκλησίας.

Το Πεδίο του Χρυσού Υφάσματος

Έξω από το Καλέ, κοντά στο Γκυίν, ο Φραγκίσκος Α΄ και ο Ερρίκος Η΄ της Αγγλίας συναντώνται για δεκαοκτώ ημέρες κονταρομαχίες, συμπόσια, παραστάσεις και πάλη σε μια προσωρινή πόλη από χρυσό και μετάξι. Η σύνοδος μοιάζει με ειρήνη· στην πραγματικότητα, και οι δύο άνδρες φλερτάρουν με τον νέο αυτοκράτορα Κάρολο Ε΄.

Ο Φραγκίσκος είχε χάσει την αυτοκρατορική εκλογή από τον Κάρολο το 1519. Με τον Αψβούργο να κυβερνά Ισπανία, Νάπολη, Κάτω Χώρες, Αυστρία και Αυτοκρατορία, η Γαλλία ήταν περικυκλωμένη σε κάθε χερσαία μεθόριο. Ο δυναστικός αγώνας μεταξύ Βαλουά και Αψβούργων, που έδωσε μάχη από την Παβία ως το Σαιν-Κεντέν, θα ήταν το κύριο ζήτημα της ευρωπαϊκής πολιτικής επί σαράντα χρόνια.

Παβία: «όλα χάθηκαν εκτός από την τιμή»

Έξω από την Παβία στη Λομβαρδία, οι ισπανο-αυτοκρατορικοί αρκεβουζιοφόροι του Καρόλου Ε΄ καταστρέφουν τη γαλλική ιπποσύνη υπό τον Φραγκίσκο Α΄ σε λίγες ώρες. Το άνθος της ευγένειας πέφτει· ο Φραγκίσκος συλλαμβάνεται και μεταφέρεται στη Μαδρίτη. Από εκεί γράφει στη μητέρα του τη φράση: «όλα χάθηκαν εκτός από την τιμή και τη ζωή, που είναι ασφαλής».

Η Βρετάνη ενώνεται με τη Γαλλία

Με το Έδικτο της Ένωσης στη Βαν, το δουκάτο της Βρετάνης — που κληρονόμησε η εκλιπούσα σύζυγος του Φραγκίσκου Α΄, Κλωντ, από τη μητέρα της Άννα — ενώνεται οριστικά με το βασίλειο της Γαλλίας, με τον όρο να διατηρήσει τις ελευθερίες του. Η τελευταία μεγάλη ανεξάρτητη φεουδαρχική ηγεμονία έχει εκλείψει.

Πλακάτ κατά της Θείας Λειτουργίας

Τη νύχτα της 17ης Οκτωβρίου, αντιευχαριστικά φυλλάδια αποδιδόμενα στον πάστορα Αντουάν Μαρκούρ τοιχοκολλούνται στο Παρίσι, την Ορλεάνη, την Τουρ, τη Ρουέν, το Μπλουά — και στην πόρτα της κρεβατοκάμαρας του ίδιου του βασιλιά στην Αμπουάζ. Ένας νεαρός Ζαν Καλβίνος εγκαταλείπει τη Γαλλία. Η πρώτη συστηματική δίωξη των Γάλλων Προτεσταντών αρχίζει.

Την ίδια χρονιά, ο Ζακ Καρτιέ απέπλευσε από το Σαιν-Μαλό, έστησε σταυρό στο Γκασπέ και διεκδίκησε για τον βασιλιά τις γαίες της Ochelaga και της Stadacona — η αρχή της Νέας Γαλλίας στην κοιλάδα του Αγίου Λαυρεντίου. Ο Καλβίνος, εγκαθιστάμενος στη Γενεύη, θα δημοσιεύσει το 1536 την Institutio Christianae Religionis, την πιο επιδραστική γαλλική πρόζα του αιώνα και τον δογματικό πυρήνα του Ουγενοτικού κινήματος.

Το Έδικτο του Βιλέρ-Κοτερέ

Ο Φραγκίσκος Α΄ διατάζει όλες οι βασιλικές πράξεις, αποφάσεις και εκκλησιαστικά αρχεία — μέχρι τώρα στα λατινικά ή τις τοπικές langues — να γράφονται «en langaige maternel françois». Το έδικτο απαιτεί επίσης κάθε ενορία να τηρεί μητρώο βαπτίσεων. Η γαλλική γλώσσα και το σύγχρονο διοικητικό κράτος προχωρούν μαζί.

Ο Ερρίκος Β΄ και η αυλή της Νταϊάν

Ο Φραγκίσκος Α΄ πεθαίνει στο Ραμπουιγέ· τον διαδέχεται ο δεύτερος γιος του Ερρίκος Β΄. Η αυλή κυριαρχείται από την Ιταλίδα βασίλισσά του, την Αικατερίνη των Μεδίκων, και από την πιο μεγάλη ερωμένη του, Νταϊάν ντε Πουατιέ, για την οποία ο Φιλιμπέρ ντε λ' Ορμ χτίζει τη γέφυρα πάνω από τον Σερ στο Σενονσό.

Η βασιλεία του Ερρίκου είδε την chambre ardente του Κοινοβουλίου του Παρισιού να συγκροτείται ειδικά για να δικάζει αιρετικούς, την ίδρυση των ποιητών της Pléiade γύρω από τον Ρονσάρ και τον ντι Μπελαί και την κατάληψη των αυτοκρατορικών επισκοπών Μετς, Τουλ και Βερντέν το 1552 — στρατηγικά τρόπαια που η Γαλλία θα κρατούσε επί αιώνες.

Κατώ-Καμπρεζύ και ο θάνατος ενός βασιλιά

Ο Ερρίκος Β΄ υπογράφει τη Συνθήκη του Κατώ-Καμπρεζύ με τον Φίλιππο Β΄ της Ισπανίας. Η Γαλλία αποποιείται εξήντα πέντε χρόνια ιταλικών φιλοδοξιών αλλά κρατά το Καλέ και τις Τρεις Επισκοπές. Στο τουρνουά εορτασμού της ειρήνης, ο βασιλιάς τραυματίζεται θανάσιμα στο μάτι από τη λόγχη του Γκαμπριέλ ντε Μομγκόμερι και πεθαίνει έντεκα ημέρες αργότερα.

Ο θάνατος ενός ισχυρού βασιλιά στα σαράντα του άφησε τη Γαλλία στα χέρια τριών αρρωστιάρικων γιων υπό την κηδεμονία της Αικατερίνης των Μεδίκων, με τρεις μεγάλους οίκους ευγενών — τους Γκιζ (Καθολικοί), τους Βουρβώνους (βασιλικός, κυρίως Προτεσταντικός) και τους Μομορανσί-Σατιγιόν (μικτός) — να ελίσσονται για τον έλεγχο. Σε τρία χρόνια το βασίλειο θα γλιστρούσε στους Πολέμους των Θρησκειών.

Η σφαγή του Βασύ

Περνώντας από την πόλη Βασύ της Καμπανίας μια Κυριακή του Μαρτίου, ο δούκας Φρανσουά ντε Γκιζ και η ένοπλη ακολουθία του επιτίθενται σε Ουγενοτική σύναξη που λατρεύει σε αχυρώνα. Σκοτώνονται περίπου εβδομήντα. Ο Προτεστάντης πρίγκιπας ντε Κοντέ παίρνει τα όπλα· ο πρώτος από οκτώ Πολέμους των Θρησκειών έχει αρχίσει.

Μέχρι το 1562 ίσως δύο εκατομμύρια από τα δεκαοκτώ εκατομμύρια κατοίκους της Γαλλίας ήταν Ουγενότοι, με προπύργια στη Λα Ροσέλ, το Μομποζέν, τη Νιμ και σε όλο τον νότο. Το Έδικτο του Σαιν-Ζερμέν (Ιανουάριος 1562) τους είχε χορηγήσει περιορισμένη ανοχή· το Βασύ άρχισε τριάντα έξι χρόνια διαλείπουσας εμφύλιας σύρραξης που θα τελείωναν μόνο με το Έδικτο της Ναντ.

Η σφαγή της Νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου

Τη νύχτα της 23-24 Αυγούστου, τις ημέρες μετά τον γάμο του Ερρίκου της Ναβάρρας με τη Μαργαρίτα των Βαλουά, η μητέρα-βασίλισσα Αικατερίνη και ο Κάρολος Θ΄ εξουσιοδοτούν τη δολοφονία της Ουγενοτικής ηγεσίας στο Παρίσι. Η εντολή ξεφεύγει από το παλάτι· η πόλη ξεσηκώνεται και οι σφαγές απλώνονται στις επαρχίες για εβδομάδες. Ο ναύαρχος Κολινί είναι από τους πρώτους που πεθαίνουν.

Σύγχρονες εκτιμήσεις τοποθετούν τους νεκρούς του Παρισιού σε δύο με τρεις χιλιάδες και το σύνολο των επαρχιών σε ίσως δέκα χιλιάδες. Η σφαγή ριζοσπαστικοποίησε και τις δύο ομολογίες: οι Ουγενότοι αγκάλιασαν τις θεωρίες αντίστασης των λεγόμενων monarchomachs (η Francogallia του Ότμαν, οι Vindiciae contra tyrannos του Μορνέ)· οι Καθολικοί μαχητικοί θα οργάνωναν σύντομα την Ιερή Λίγκα. Ο Ερρίκος της Ναβάρρας, ο γαμπρός, έσωσε τη ζωή του απαρνούμενος την πίστη του και παρέμεινε ουσιαστικά κρατούμενος στην αυλή για σχεδόν τέσσερα χρόνια.

Η Ιερή Λίγκα παίρνει μορφή

Μετά το Έδικτο του Μπολιέ που παραχωρεί στους Ουγενότους ευρείες παραχωρήσεις, οι Καθολικοί μαχητικοί της Πικαρδίας σχηματίζουν το πρώτο παράρτημα της Sainte Ligue. Ο Ερρίκος, δούκας του Γκιζ, αναλαμβάνει σύντομα την ηγεσία ενός εθνικού δικτύου που θα προκαλέσει το στέμμα για τα επόμενα δεκατρία χρόνια.

Ο Ερρίκος Γ΄ φεύγει από το Παρίσι· ο Γκιζ πεθαίνει στο Μπλουά

Ο Ερρίκος Γ΄ φέρνει Ελβετικά στρατεύματα στο Παρίσι κατά των Γκιζ· η πόλη υψώνει οδοφράγματα και ο βασιλιάς διαφεύγει στη Σαρτρ. Τον Δεκέμβριο, καλώντας τον δούκα στο βασιλικό château του Μπλουά υπό εγγύηση ασφαλείας, διατάζει τη δολοφονία του Γκιζ και του αδελφού του καρδιναλίου στην κρεβατοκάμαρά του.

Ο Ερρίκος Γ΄ δολοφονείται· ο Ερρίκος Δ΄ γίνεται βασιλιάς

Πολιορκώντας το Παρίσι, που κρατούσε η Λίγκα, μαζί με τον Ερρίκο της Ναβάρρας, ο Ερρίκος Γ΄ μαχαιρώνεται στο Σαιν-Κλου από τον Δομινικανό μοναχό Ζακ Κλεμάν, σταλμένο από τη Λίγκα. Με την τελευταία του πνοή ονομάζει τον Ναβαρρέζο διάδοχό του. Ο τελευταίος Βαλουά πεθαίνει· η δυναστεία των Βουρβώνων αρχίζει.

Ιβρί και η πολιορκία του Παρισιού

Στο Ιβρί-λα-Μπαταί τον Μάρτιο, ο Ερρίκος Δ΄ — «Συγκεντρωθείτε γύρω από το λευκό μου λοφίο» — συντρίβει τον στρατό της Λίγκας υπό τον δούκα του Μαγιέν και πολιορκεί το Παρίσι. Η πόλη τρώει τα σκυλιά, τις γάτες της και το γρασίδι των Τυιλερί προτού ισπανικός στρατός βοηθείας υπό τον Αλεσάντρο Φαρνέζε, δούκα της Πάρμας, τον αναγκάσει να λύσει την πολιορκία.

«Το Παρίσι αξίζει μια Λειτουργία»

Πεπεισμένος ότι δεν θα μπει ποτέ στην πρωτεύουσά του όσο παραμένει Προτεστάντης, ο Ερρίκος Δ΄ απαρνείται τον Καλβινισμό του στο αββαείο του Σαιν-Ντενί στις 25 Ιουλίου. Το παρισινό απόκρυφο που του αποδίδεται — «Paris vaut bien une messe» — συμπυκνώνει την πολιτική θεολογία της πράξης. Το Παρίσι ανοίγει τις πύλες του τον επόμενο Μάρτιο.

Το Έδικτο της Ναντ και η ειρήνη του Βερβέν

Στις 13 Απριλίου ο Ερρίκος Δ΄ υπογράφει στη Ναντ το έδικτο που χορηγεί στους Ουγενότους ελευθερία συνείδησης, περιορισμένη ελευθερία λατρείας, ίσα πολιτικά δικαιώματα και εκατόν πενήντα περίπου οχυρωμένα μέρη καταφυγής. Τρεις εβδομάδες αργότερα η Συνθήκη του Βερβέν τερματίζει τον πόλεμο με την Ισπανία. Οι Πόλεμοι των Θρησκειών έχουν τελειώσει.

Με τον μεγάλο υπουργό του Σιλί — τον δούκα του Σιλί, Γενικό Επόπτη των Οικονομικών — ο Ερρίκος ξανάχτισε το χρεοκοπημένο βασίλειο: δρόμοι και διώρυγες, η μεταξοβιομηχανία της Λυών, το pauline d'or, η ίδρυση του Κεμπέκ από τον Σαμπλέν το 1608. Η Place Royale (σήμερα Place des Vosges) και η Pont-Neuf διατηρούν ακόμη την αστική όψη του Παρισιού του. Η βασιλεία θα γίνει, σε μακρά αναδρομή, η γαλλική εικόνα μιας ευεργετικής μοναρχίας.

Ο Ραβαγιάκ μαχαιρώνει τον βασιλιά στη rue de la Ferronnerie

Στις 14 Μαΐου, καθώς η άμαξά του έχει κολλήσει στην κίνηση στη στενή rue de la Ferronnerie στο Παρίσι, ο Ερρίκος Δ΄ μαχαιρώνεται τρεις φορές από τον Καθολικό φανατικό Φρανσουά Ραβαγιάκ. Πεθαίνει στον δρόμο προς το Λούβρο. Ο εννιάχρονος γιος του γίνεται Λουδοβίκος ΙΓ΄, με τη μητέρα-βασίλισσα Μαρία των Μεδίκων ως αντιβασίλισσα.

Ο φόνος του βασιλιά που είχε συμφιλιώσει Καθολικούς και Προτεστάντες — και που ήταν στις παραμονές μιας επέμβασης κατά των Αψβούργων στη διαδοχή του Κλέβε — τερμάτισε τη βουρβωνική διευθέτηση στην πιο εύθραυστη στιγμή της. Ο δέκατος έβδομος αιώνας — του Ρισελιέ και του Μαζαρέν, της Φροντ και του Λουδοβίκου ΙΔ΄ — ανοίγει με τις κραυγές μιας αντιβασίλισσας πάνω από ένα σώμα ξαπλωμένο στο Λούβρο.